Begrippenlijst
| A | |
| A-klimaat | zie tropisch klimaat |
| aandeel | bewijs dat iemand heeft bijgedragen aan het kapitaal van een naamloze
vennootschap |
| aanlandige wind | wind die van zee naar land waait |
| aardbeving | schoksgewijze beweging van de aardkorst langs breuken en langs randenvan platen |
| aardkorst | de vaste buitenste laag om de aarde heen, ongeveer 25 km dik |
| aartsbisschop (Chr) | kerkvorst in de R.K.kerk. Hoofd kerkprovincie |
| aartsvaders | Abraham, Izaak, Jakob, Ismaël |
| abolitionisme | streven om de slavernij af te schaffen |
| absolute afstand | afstand gemeten in kilometers |
| absolutisme | onbeperkte vorstelijke macht |
| abt | hoofd van een klooster |
| achterleenman | leenman van een leenman |
| achtvoudig pad (B) | Boeddhistische filosofie om Boeddha te bereiken |
| adat | gewoonterecht in Indonesië |
| adel | een groep mensen die door geboorte voorrechten hebben |
| advent (Chr) | vier weken voor Kerstmis |
| Af-klimaat | tropisch klimaat, zonder droge periode |
| aflaat | kwijtschelding van straf in het vagevuur |
| aflandige wind | wind die van land naar zee waait |
| afschrijving | waardevermindering van duurzame kapitaalgoederen |
| afschrijvingskosten | jaarlijkse kosten door waardevermindering |
| afzet/afzetmarkt | gebied waar producten verkocht worden |
| afzetting | sediment, verweringsmateriaal dat ergens wordt weggelegd |
| agglomeratie | ruimtelijke concentratie van mensen en bedrijven |
| agglomeratie-effect | wanneer in een gebied agglomeratievoordelen optreden |
| agglomeratievoordelen | economische voordelen die een bedrijf heeft wanneer het zich in een agglomeratie vestigt |
| agrarische maatschappij | samenleving waarin landbouw het belangrijkste middel van
bestaan is |
| ahimsa (H) | heilige wet: letterlijk "niet doden" |
| akkerbouw | het verbouwen van planten |
| algemeen kiesrecht | het recht van alle meerderjarige burgers om te stemmen |
| allochtonen | mensen die uit een ander land afkomstig zijn |
| ambacht | handwerk |
| ambachtsgilde of gilde | vereniging van ondernemers en knechten met hetzelfde
beroep |
| ambassadeur | vertegenwoordiger van een land in een ander land |
| ambtenaar | iemand die voor de staat werkt |
| amendement | aanvulling of wijziging voor een wetsvoorstel |
| amfitheater | theater met zitplaatsen rondom |
| amulet | talisman, voorwerp van verering |
| anarchisme | stroming die de staat wil afschaffen |
| anatomie | ontleedkunde |
| Anglicaanse kerk | kerk van Engeland (C of E) |
| antisemitisme (J) | haat tegen Joden of tegen semitische volken |
| apocalyps | einde-van-de-wereld-boeken |
| apocriefe boeken | boeken die niet door de canon kwamen |
| apostel (Chr) | uitdrager van de gedachten van Jezus (12) |
| arbeid in ruime zin | alle vormen van arbeid (betaald en onbetaald) |
| arbeid in enge zin | arbeid tegen betaling |
| arbeidsbureau | plaats waar mensen die ontslagen zijn of voor het eerst werk zoeken, zich moeten melden |
| arbeidsextensief | manier van produceren waarbij weinig arbeid wordt gebruikt |
| arbeidsintensief | manier van produceren waarbij veel arbeid wordt gebruikt |
| arbeidsmarkt | geheel van vraag naar en aanbod van arbeid |
| arbeidsovereenkomst | afspraken maken tussen werkgever en werknemer over o.a.
werktijden, aantal vakantiedagen en de hoogte van het loon |
| arbeidsverdeling | het regelen van de taakverdeling in het gezin of in bedrijven |
| archeoloog | iemand die verstand heeft van opgravingen |
| aride | droog |
| aristocratie | bestuur door de aanzienlijken |
| ark | kist (Jodendom), drager van 10 geboden |
| artesische bron | water dat vanuit hoger gelegen delen via een poreuze laag aan de oppervlakte komt |
| asielzoekers | mensen die om politieke of godsdienstige redenen hun toevlucht zoeken in een ander land |
| assimilatie | aanpassing aan elkaar van verschillende delen van een bevolking |
| assortiment | de verschillende soorten goederen |
| astronomie | sterrenkunde |
| aswoensdag (Chr) | dag na het carnaval |
| atheïst | iemand die niet in het bestaan van een god of goden gelooft |
| atmosfeer | dampkring, luchtlaag om aarde heen, 70 km |
| Auschwitz (J) | vernietigingskamp (WO.II) |
| autarkie | zelfverzorging, wanneer een gemeenschap in staat is alle goederen zelf te produceren |
| autochtonen | oorspronkelijke bewoners |
| automatisering | toepassen van apparaten die menselijke bediening vervangt |
| autonomie | zelfbestuur |
| avondmaal, laatste (Chr) | laatste maaltijd van Jezus met zijn discipelen |
| Aw-klimaat | tropisch klimaat, met een droge periode in de winter |
| Aya Sophia moskee | moskee in Istanboel, vroegere kerk (heilige Sophia), nu museum |
| ayatollah (Is) | vorst van de Islam met zwarte tulband |
| B | |
| B-klimaat | zie droog klimaat |
| Babylon. Ballingschap (J) | deportatie Joodse volk 586 BC |
| Babylonische Rijk | rijk van Babel 600 BC |
| balsemen | het bewaren van een lichaam |
| ban | vogelvrij verklaring, excommunicatie |
| Baptisten | Dopers, Christenen die voor volwassendoop zijn. |
| basisindustrie | industrie die halffabrikaten maakt van grondstoffen die door natuur
geleverd zijn |
| baten | opbrengsten |
| BBP | Bruto Binnenlands Product: waarde van alles wat er in een land wordt geprodu-
ceerd |
| bedevaart | religieuze tocht naar heilige plaats |
| bedrijfskosten | kosten ten laste van de ondernemer, die worden doorberekend in de verkoopprijs van het product |
| bedrijfstak | verwante groep van bedrijven |
| begroting | een schatting van de toekomstige ontvangsten en uitgaven |
| belangenbehartiging | het bepleiten van de belangen van de consument door consumen-
tenorganisaties bij overheid en bij de producenten |
| belastingen | de belangrijkste ontvangsten voor de overheid |
| belijdenis van het geloof | getuigen van je geloof |
| Beloofde Land | Palestina |
| Benedictijnen | kloostergemeenschap |
| beroepsbevolking | werkenden en werklozen die staan ingeschreven bij het arbeidsbureau |
| bestaansmiddelen | manieren om in leven te blijven, jagen/verzamelen, landbouw, industrie/ambacht en diensten |
| bestemmingsplan | plan waarin de bestemming van een stuk grond beschreven staat |
| betalingsbalans | vergelijkend overzicht van alle inkomsten uit en uitgaven naar het buitenland |
| beurs | gebouw waar men goederen en geld verhandelt |
| bevloeiing | de grond met water vochtig maken |
| bevolkingsdichtheid | gemiddeld aantal inwoners per km2 |
| bevolkingsgroei | bevolkingsontwikkeling als gevolg van verschil tussen geboorte en sterfte, en als gevolg van verschil tussen emigratie en immigratie |
| bevolkingspiramide | staafdiagram dat de leeftijdsopbouw van een bevolking weergeeft |
| bewapeningswedloop | race om de beste en de meeste wapens te hebben |
| bezielde energie | energie geleverd door mens of dier |
| Bhagavad Gita (H) | heilig boek voor de hindoes |
| bidonvilles | illegale krottenwijken, veelal opgetrokken uit afvalmateriaal |
| Bijbel | O.T. en N.T. samen |
| bijstandsuitkering | uitkering voor mensen, die onder geen enkele sociale verzekeringswet vallen |
| bio-industrie | niet-grondgebonden vorm van landbouw waarbij op een zeer klein
oppervlak veel beesten worden gehouden |
| bisdom | kerkprovincie, bestuurd door een bisschop |
| bisschop (Chr) | kerkprins, hoofd van kerkprovincie of bisdom |
| blokkade | afsluiten van de toegangswegen van een gebied |
| bodem | bovenste deel van de grond, dat van belang is voor de plantengroei |
| bodemerosie | verdwijnen van de bodem door verkeerd gebruik |
| Boeddhisme | wereldgodsdienst ontwikkeld door Boeddha |
| Boeddhist | volgeling van Boeddha |
| bolsjewiki | revolutionaire marxisten in Rusland |
| bondsstaat | een staat die bestaat uit tamelijk zelfstandige deelstaten |
| boomgrens | lijn waarboven het te koud is voor boomgroei |
| bosbouw | vorm van landbouw die zich bezighoudt met verbouw van bomen |
| bossteppe | savanne, grasvlakte met verspreide boomgroei |
| bourgeoisie | welgestelde burgerij |
| breedte | afstand tot de evenaar, gemeten in graden van 0 tot 90 |
| breedtecirkel | denkbeeldige lijn evenwijdig aan de evenaar die punten van gelijke breedte met elkaar verbindt |
| breukgebieden | scheuren in de aardkorst |
| broeikaseffect | vermogen van de dampkring om warmte vast te houden |
| bron | overblijfsel met informatie uit het verleden |
| brons | metaal gemaakt uit koper en tin |
| bronstijd | periode waarin de werktuigen vooral van brons werden gemaakt |
| bruto loon | het loon dat werkgever en werknemer met elkaar hebben afgesproken |
| Bs-klimaat | zie steppeklimaat |
| budget | wat je te besteden hebt |
| Buijs Ballot, wet van | de wind waait van gebieden met een hoge luchtdruk naar gebieden
met een lage luchtdruk en heeft daarbij een afwijking naar rechts op het NH en naar
links op het ZH |
| bureaucratie | grote macht van ambtenaren |
| burgemeester | hoogste bestuurder van een stad |
| burger | inwoner van een stad of staat |
| burgerlijke revolutie | revolutie geleid door de bourgeoisie |
| burgeroorlog | gewapende strijd tussen groepen mensen in één land |
| Bw-klimaat | zie woestijnklimaat |
| C | |
| C-klimaat | zie zeeklimaat |
| Calvinisme | volgers van Calvijn |
| canon | richtsnoer, 'wat hoort in de bijbel en wat niet.' |
| CAO | modelcontract dat organisaties van werkgevers en werknemers met elkaar
sluiten |
| celibaat | geen sex voor priesters |
| censuskiesrecht | kiesrecht waarbij alleen mensen mogen stemmen die een bepaald
bedrag aan directe belasting betalen |
| censuur | toezicht vooraf op de meningsuiting |
| centralisatie | bestuur vanuit één punt of door één instelling |
| Cf-klimaat | zeeklimaat met in alle maanden neerslag |
| chartaal geld | tastbaar geld; munten en bankbiljetten |
| chauvinisme | overdreven nationalisme |
| chemische verwering | uiteenvallen van gesteente door zuren, afkomstig van planten
of van zure regen |
| Christendom | wereldreligie, aanhangers van Christus |
| Christenen | volgelingen van wereldreligie Christendom |
| Cisterciënzers | kloosterorde |
| city-vorming | proces waarbij de woonfunctie van een binnenstad wordt vervangen door
een werkfunctie |
| coalitie | samenwerking tussen partijen in een regering |
| collectieve goederen | goederen die ter beschikking staan van iedereen |
| collectieve sector | overheid + stelsel van sociale zekerheid |
| collectiviseren | collectieve (gemeenschappelijke) bedrijven maken |
| commerciële productie | bedrijvigheid (bv. akkerbouw) met als doel de verkoop van de producten |
| commune | leefgemeenschap |
| communisme | stroming die streeft naar gelijkheid door gemeenschappelijk bezit van
bedrijven |
| concentratiekampen | kampen waarin tegenstanders van een regering worden opgeslo-
ten |
| concilie | vergadering van de R.K. kerk |
| confessionele partij | partij die is gebaseerd op een geloof |
| Confucianisme | filosofie van Confucius (China) |
| conjunctuur | het verloop van de economie |
| conservatief | behoudend |
| constitutie | grondwet |
| constitutionele monarchie | monarchie waarbij de macht van de vorst wordt beperkt door een grondwet |
| consument | degene die goederen of diensten aanschaft |
| consumptie in enge zin | goederen en diensten waarvoor we betalen |
| consumptie in ruime zin | gekochte goederen en diensten en de zelfverzorgde
consumptiemogelijkheden |
| consumptiegoederen | verbruiksgoederen, goederen voor dagelijks gebruik |
| containers | laadkisten, gestandaardiseerde arbeidsextensieve vorm van stukgoed |
| continentale klimaten | landklimaten, warme zomers en strenge winters |
| contra-reformatie | stroming tegen de Reformatie |
| contract | document waar op koper en verkoper bij het ontstaan van onenigheid terug kunnen vallen |
| convergentie | samenstromen (van lucht) in één punt |
| credit | kolom in de boekhouding waar de bedragen staan die bij de rekening komen |
| crematie | verassing van het lichaam |
| crisis | plotselinge ineenstorting |
| crucifix (Chr) | kruis |
| Cs-klimaat | zie Middellandse zeeklimaat |
| culturele minderheden | relatief kleine groep van mensen met gemeenschappelijke
cultuurkenmerken |
| cultuur | ideeën en levenswijze van een volk; in engere zin: kunst, wetenschap,
godsdienst, recht |
| cultuurgrond | grond in gebruik voor akkerbouw en/of veeteelt |
| D | |
| D-klimaat | zie continentaal klimaat |
| dagbouw | winning van delfstoffen aan de oppervlakte |
| Dalai Lama (B) | 'hoofd' van het Tibetaans Boeddhisme |
| dampkring | atmosfeer, luchtlaag om aarde heen, 70 km dik |
| debet | kolom in de boekhouding waar de bedragen staan die van de rekening af gaan
|
| dekolonisatie | het onafhankelijk worden van koloniën |
| delfstof | een grondstof die daadwerkelijk uit de grond komt |
| democratie | bestuur waarop een groot deel van het volk invloed heeft |
| demografie | wetenschap die de cijfermatige aspecten van de bevolking bestudeert |
| depressie | periode na een crisis waarin het langdurig slecht gaat |
| Derde Wereld | ouderwetse term voor groep van ontwikkelingslanden |
| despoot | onderdrukker |
| détente | ontspanning |
| devaluatie | waardevermindering van het geld vergeleken met vreemd geld |
| diaspora (J) | verspreiding van het Joodse Volk na 586 BC tot 1948 AD |
| dictator | staatshoofd met onbeperkte macht |
| diensten | bestaansmiddel waartoe al die beroepen behoren die niet onder landbouw of
industrie vallen |
| discipelen | volgelingen van Jezus van Nazareth |
| discriminatie | mensen minderwaardig behandelen op grond van groepskenmerken |
| dissidenten | mensen die het niet eens zijn met de staat |
| districtenstelsel | kiesstelsel waarin per district maar één persoon wordt gekozen |
| divergentiegebied | gebied van waaruit de wind zich verspreidt |
| djihad (Is) | heilige oorlog; 'zesde zuil van de Islam' |
| domein | landgoed |
| Dominicanen | kloosterorde, Predikheren |
| doop | initiatierite van het Christendom |
| dorp | nederzetting met aantal inwoners, met een landbouwfunktie |
| draagvlak | bewoners van een bepaald gebied die gezamenlijk de mogelijke klantenkring vormen |
| draineren | afwateren van een gebied met behulp van buizen in de grond |
| drempelwaarde | minimum aantal mensen dat nodig is om een bedrijf (instelling)
rendabel te maken |
| drie-eenheid | God, Heilige Geest, Jezus. Of: Drehma, Shiva, Vishnu |
| droog klimaat | klimaat met minder dan 400 mm neerslag |
| dryfarming | vorm van landbouw in droge gebieden waarbij de neerslag van meerdere
jaren gebruikt wordt voor een oogst |
| duivel | verpersoonlijking van het kwaad |
| duurzaam gebruik | tegenovergestelde van roofbouw, gebruik van natuurlijke hulpbronnen zodanig dat omgeving niet wordt vernield |
| duurzame energiebron | onuitputbare energiebronnen, vallend of stromend water, wind
en zonneënergie |
| duurzame goederen | goederen die meerdere keren gebruikt kunnen worden |
| duurz. kapitaalgoederen | hulpmiddelen bij productie die geruime tijd meekunnen |
| E | |
| E-klimaat | zie poolklimaat |
| economie | de manier waarop mensen hun levensonderhoud verdienen |
| economische sectoren | indeling van de totale bedrijvigheid in 4 sectoren |
| edelen | mensen van adel |
| eenheidsstaat | staat met een centraal bestuur |
| eenpartijstaat | staat waarin slechts één partij is toegestaan |
| elite | kleine groep maatschappelijk bevoorrechten met onevenredig veel politieke en
economische macht |
| emancipatie | verwerven van gelijke behandeling door een groep mensen |
| emigratie | het verlaten van een land om je elders te vestigen |
| encycliek | brief van de paus over een geloofskwestie |
| endogene krachten | krachten die van binnenuit op de aardkorst inwerken |
| energie | vermogen om arbeid te verrichten |
| energiecrisis | periode waarin de energiebronnen opeens schaars worden |
| erosie | verplaatsing van verweringsmateriaal door wind, water of ijs |
| eruptie | uitbarsting van een vulkaan |
| escalatie | stap voor stap heviger worden van een conflict |
| etnische groep | een volk |
| etnische minderheid | mensen die door afkomst een aparte groep vormen in een land |
| eucharistie | dankzegging |
| evangelie | bijbelboek over het leven van Jezus |
| evangelist | brenger van de goede boodschap |
| evenaar | denkbeeldige cirkel rond de aarde precies tussen noord- en zuidpool in |
| evenredige vertegenw. | kiesstelsel waarbij de stemmen naar verhouding meetellen
bij de zetelverdeling |
| evolutie | geleidelijke ontwikkeling |
| exodus | uittocht van het Joodse volk uit Egypte |
| exogene krachten | krachten die van buitenaf op de aardkorst inwerken |
| exploitatiekoloniën | koloniën die werden gesticht om grondstoffen te leveren |
| export | uitvoer van de nationale productie |
| extensieve veeteelt | vorm van veeteelt waarbij zeer weinig arbeid wordt gebruikt; producten zijn wol, huiden en vlees |
| F | |
| farao | koning van Egypte |
| Farizeeërs (J) | schriftgeleerden |
| fascisme | stroming die wordt gekenmerkt door onder meer sterk nationalisme, één
leider, één partij |
| Fatima (I) | dochter van Mohammed |
| federale staat | zie bondsstaat |
| federatie | een staat die bestaat uit tamelijk zelfstandige deelstaten; een
samenwerking van zelfstandige verenigingen |
| feminisme | het streven naar gelijke rechten en gelijke behandeling voor vrouwen |
| feodaliteit | leenstelsel |
| fiernbekken | verzamelplaats van korrelsneeuw, vaak bron van gletsjer |
| filosoof | iemand die nadenkt over de belangrijke problemen in het leven |
| forensisme | dagelijks heen en weer reizen tussen woon- en werkgemeente |
| formele productie | de geregistreerde productie |
| formele sector | het witte circuit |
| fossiele brandstoffen | brandstoffen als steenkool, aardolie en aardgas |
| fractie | leden van dezelfde partij in een volksvertegenwoordiging |
| Franciscanen | kloosterorde |
| fundamentalisme | extreem geloof (zwaar orthodox) |
| fysisch milieu | natuurlijke omgeving |
| G | |
| gastarbeiders | buitenlandse arbeiders |
| geallieerden | bondgenoten, met name de tegenstanders van Duitsland |
| geboortecijfer | aantal levend geboren kinderen per 1000 mensen per jaar |
| geboorteoverschot | verschil tussen het aantal geboorten en het aantal sterfgeval-
len |
| gedeputeerde staten | dagelijks bestuur van een provincie |
| geestelijke | iemand die een kerkelijk ambt heeft |
| geld | ruil- en betaalmiddel |
| geloofsbelijdenis | getuigen van je geloof |
| gematigde zone | gebied tussen de keerkringen en de poolcirkel |
| gemeente | kleinste bestuurlijke eenheid in Nederland |
| gemeenteraad | gekozen bestuur van een gemeente |
| Genesis | 'Het begin'; eerste boek van de Bijbel |
| geografische breedte | zie breedte |
| geografische lengte | zie lengte |
| geregistr. werkloosheid | werkloosheid die wordt geregistreerd door het CBS; alleen
voor die mensen, die meer dan 20 uur per week willen werken |
| gewest | deel van een land |
| gewestelijke staten | standenvergadering van een gewest |
| ghetto (J) | afgeschermde woonwijk van Joden |
| gideonsbende | klein groepje commando's in het O.T. |
| gilgamesj epos | Babylonische zondvloed verhaal (2100 v Chr.) |
| giraal geld | saldi op bankrekeningen |
| gletsjer | fiernbekken met een naar beneden schuivende ijstong |
| goden | bovennatuurlijke wezens met veel macht |
| godsdienstvrijheid | de vrijheid om in het openbaar het eigen geloof uit te
oefenen |
| Goede Vrijdag (Chr) | kruisigingsdag van Jezus van Nazareth |
| goeroe (H) | leermeester |
| Golfstroom | warme golfstroom die langs de West-Europese kust loopt |
| gouverneur | bestuurder van een provincie of kolonie |
| graaf | edelman, oorspronkelijk iemand die een gouw bestuurt |
| grijze circuit | onbetaalde arbeid voor zichzelf of voor anderen |
| grondrechten | rechten die voor iedereen en altijd gelden |
| grondsoort | type materiaal waaruit de ondergrond bestaat (klei, zand, lõss, veen) |
| grondstof | een onbewerkt product, soms ook een halffabrikaat |
| grondwaterpeil | grondwaterspiegel, bovenkant van het grondwater |
| grondwet | wet waarin staat hoe het land bestuurd wordt en welke rechten het volk heeft |
| guerrilla | oorlogvoering met onverwachte aanvallen op kleine schaal |
| H | |
| Habakuk | kleine profeet |
| hadj (Is) | pelgrimstocht; tweede zuil ven de 5 zuilen van de Islam |
| halffabrikaat | product dat nog een verdere bewerking moet ondergaan |
| halfgod | half mens, half god |
| Handelingen | bijbelboek N.T; geschreven door Lucas |
| handelsbalans | vergelijkend overzicht van inkomsten uit en uitgaven naar het
buitenland t.g.v. handel |
| hanze | verbond van kooplieden of steden |
| Hare Krishna (H) | sekte van het Hindoeïsme (God = Krishna.) |
| heilig avondmaal (Chr) | ritueel; deelname aan lijden Christus |
| heilige | iemand die een vroom leven heeft geleid en door de rooms-katholieke kerk heilig is verklaard |
| heilige der heiligen (J) | derde en heiligste deel van de tempel van Jeruzalem |
| heilige oorlog | oorlog met religieus hoofdmotief |
| Heilige Stoel (Chr) | ambt van de Paus |
| heks | een vrouw die aan zwarte magie doet en de duivel vereert |
| hel | tegenovergestelde van Hemel |
| hemel | tegenovergestelde van Hel |
| hemelvaart (Chr) | opname Jezus in hemel |
| Hemelvaartsdag (Chr) | dag van opname Jezus in hemel; Chr feestdag |
| herendiensten | werk dat boeren voor hun heer moesten doen |
| herverdeling van inkomen | iemand die veel verdient moet meer belasting en sociale
premies betalen dan iemand die weinig verdient |
| heterogene bossen | bossen waarin meer soorten bomen voorkomen |
| Hezbolla (Is) | partij van Allah |
| hidjra (Is) | vlucht van Mohammed naar Medina (622 A.D.) |
| Hindoeïsme (H) | hoofdgodsdienst der Hindoes in India |
| Hindoes (H) | volgelingen van de Hindoe-religie |
| historicus | iemand die het verleden bestudeert |
| hogedrukgebied | maximum, gebied met dalende lucht, veel zon, weinig neerslag |
| homogene bossen | bossen waarin maar één soort boom voorkomt |
| Hooglied (J) | liefdesgedicht in O.T. |
| hoogtegordels | streken in berggebieden met een bepaalde plantengroei |
| hoogtelijn | lijn die punten van gelijke hoogte met elkaar verbindt |
| horige | halfvrije boer |
| horst | omhoog geduwd stuk van de aardkorst |
| Hosea (J) | kleine profeet O.T. |
| hostie (Chr) | symbool voor lichaam van Christus |
| hugenoten | Franse protestanten |
| huisnijverheid | thuis producten maken in opdracht van een ondernemer |
| humanisme | 1. filosofische gedachtegang waarin de mens centraal staat
2.
letterkunde en wetenschap tijdens de renaissance |
| humide | vochtig |
| humus | verteerde plantenresten |
| hydro-elektriciteit | elektriciteit verkregen met behulp van stromend of vallend water |
| I | |
| ideologie | een stelsel van samenhangende ideeën |
| ijstijden | perioden waarin de gemiddelde temperatuur enkele graden lager is,
waardoor poolijs en het landijs zich uitbreiden |
| ijzeren gordijn | scheiding tussen de communistische en de westelijke wereld |
| imam (Is) | kalief bij Sjiïten (12e en 7e) |
| immigratie | het binnenkomen van een land om je er te vestigen |
| imperialisme | het streven van een land naar macht in een ander gebied |
| import | invoer van buitenlandse productie |
| incarnatie | verlichaming |
| incidentele inkomsten | inkomsten die zich slechts zo nu en dan voordoen |
| individualisme | nadruk leggen op het individu |
| indoctrinatie | systematisch opdringen van een mening |
| industrie | de economische sector die zich bezig houdt met verwerken van grondstoffen met behulp van machines |
| industriële inertie | het verschijnsel dat een industrie op een bepaalde plaats
blijft terwijl de oorspronkelijke vestigingsplaatsfaktor niet meer geldt |
| industriële revolutie | snelle ontwikkeling van de industrie door het gebruik van
machines |
| inflatie | waardevermindering van het geld door prijsstijging |
| informele productie | niet-geregistreerde productie (zelfvoorziening, vrijwilligerswerk, zwart werk) |
| infrastructuur | beperkte omschrijving: alle aan- en afvoerlijnen die een bedrijf nodig heeft om te kunnen functioneren. brede omschrijving: alle omgevingsfactoren die
een bedrijf nodig heeft om te kunnen functioneren, dus naast wegen ook scholing van
beroepsbevolking |
| ingerichte landschappen | een landschap met allerlei door de mens ingerichte
elementen |
| inquisitie | onderzoek, kerkelijke rechtbank |
| inrichtingselementen | onderdelen van het landschap die door de mens zijn gemaakt |
| inspraak | de mogelijkheid om mee te praten voor er een beslissing wordt genomen |
| intens. zelfverz. akkerb. | vorm van akkerbouw waarbij boeren op een klein oppervlak met zeer veel arbeid hun producten verbouwen |
| interbellum | periode tussen de twee wereldoorlogen |
| interest | beloning voor het afstaan van geld |
| investeren | het vastleggen van geld in duurzame kapitaalgoederen |
| ionosfeer | bovenste deel van de atmosfeer |
| irrigatie | kunstmatige bevloeiing |
| Islam (Is) | 'Overgave', het geloof van de moslims |
| isobaar | lijn die punten met gelijke luchtdruk met elkaar verbindt |
| isolationisme | het streven naar afzondering van de internationale politiek |
| isotherm | lijn die punten met gelijke temperatuur met elkaar verbindt |
| J | |
| Jehova's getuigen | sekte van het Christelijk geloof |
| Jeremia | hoofdprofeet, boek O.T. |
| Jesaja | hoofdprofeet, boek O.T. |
| Jezuïeten | R.K. kloosterorde |
| Job | Joodse tragedie, opgenomen in O.T. |
| jodenhoed (J) | merkteken in de middeleeuwen m.b.t. Joden |
| Jom Kippoer (J) | Grote Verzoendag, belangrijke feest dag |
| jonge gebergten | gebergten veelal jonger dan 60 miljoen jaar, steil met scherpe pieken |
| jonge steentijd | tijd waarin men fijn bewerkte stenen werktuigen gebruikte |
| juristen | mensen, die zijn opgeleid in de rechts- en wetskennis |
| K | |
| Kaåba (Is) | Mekka, 'leeg huis' |
| kabinetsformateur | iemand die een regering samenstelt |
| kalief (Is) | opvolger, plaatsvervanger van Mohammed (Soennisme) |
| kami's | geesten en goden volgens het Sjintoïsme |
| kapitaal | productiemiddelen of het geld daarvoor |
| kapitaalgoederen | hulpmiddelen bij productie |
| kapitaalgoederen | goederen waarmee je andere goederen kunt produceren |
| kapitaalintensief | manier van produceren waarbij veel kapitaal wordt gebruikt |
| kapitalisme | stelsel waarbij de productiemiddelen in handen zijn van particulieren en waarbij wordt gestreefd naar een zo groot mogelijke winst |
| kapitalist | iemand die met zijn eigen onderneming zo veel mogelijk winst probeert te maken |
| kardinalen | priesters die uiteindelijk Paus kiezen |
| karma (H) | lot |
| kartel | samenwerking tussen zelfstandige bedrijven |
| kasteloze (H) | iemand die niet tot de kerk hoort (Paria) |
| kastenstelsel (H) | systeem om in hindoeïsme maatschappij in te delen |
| Katharen | 'zuiveren' die protesteren tegen uitwassen in de kerk |
| kathedraal | kerk waarin bisschop zetelt (Kathedra) |
| keerkringen | breedtecirkels ten noorden en ten zuiden van de evenaar waartussen de
zon loodrecht op aarde invalt |
| keppeltje (J) | hoofdbedekking bij Joden |
| kernenergie | energie die vrijkomt bij het splitsen van atomen |
| kerstenen | het 'maken' van Christenen |
| ketters | mensen die het niet eens zijn met de officiële leer van de kerk |
| kibboesj (J) | socialistische landbouwnederzetting |
| klaagliederen | boek in O.T. |
| Klaagmuur (J) | deeltje van de tempelmuur in Jeruzalem |
| klasse | groep mensen die ongeveer even rijk zijn |
| klassieke oudheid | tijd van de Griekse en Romeinse beschaving |
| klei | gronddeeltjes kleiner dan 2/1000 mm |
| Kleine voertuig (B) | stroming in Boeddhisme |
| klimaat | gemiddelde weerstoestand berekend over een periode van 30 jaar |
| klooster | gebouw waarin monniken of nonnen wonen |
| kluizenaar | asceet |
| koers van vreemde valuta | de prijs waarvoor buitenlands geld wordt gekocht of
verkocht |
| kolchoz | collectief bedrijf in een communistisch land |
| kolonie | gebiedsdeel over zee |
| kolonist | iemand die zich vestigt in een kolonie |
| koning | erfelijke vorst |
| Koningen (J) | boek m.b.t. geschiedenis van de koningen van Judea en Israël |
| koopkracht | de mate waarin je in staat bent goederen en diensten aan te schaffen |
| kopen op afbetaling | kopen waarbij de betaling in termijnen plaatsvindt |
| kopen op krediet | kopen waarbij de leverancier pas later het geld van de consument
krijgt |
| Koran | het heilige boek van de Islam |
| kosten-batenafweging | bekijken wat iets kost, maar ook naar wat het uiteindelijk oplevert |
| Koude Oorlog | niet gewapend conflict tussen de VS en de SU en hun bondgenoten |
| krediet | kopen waarbij de betaling achteraf plaatsvindt |
| kringloop | het voortdurend in elkaar overgaan van stoffen zodat er niets verloren gaat |
| Kronieken | bijbelboek |
| kruistocht | tocht om het Heilige Land te veroveren voor het christendom |
| kwalitatieve honger | wanneer een persoon zeer eenzijdig voedsel binnenkrijgt |
| kwantitatieve honger | wanneer een persoon te weinig voedsel binnenkrijgt |
| kwartaire sector | niet-commerciële dienstverlening |
| L | |
| ladang | vorm van zwerflandbouw waarbij te gebruiken stukken bos in brand worden
gestoken |
| lagedrukgebied | minimum, gebied met stijgende lucht, veel bewolking, vaak regen |
| Lamaïsme (B) | stroming binnen het Boeddhisme |
| landbouw | economische sector die zich bezig houdt met werken met planten, dieren en
bomen, bestaat uit akkerbouw, veeteelt, tuinbouw en bosbouw |
| landbouwcoöperatie | samenwerkingsverband tussen boeren |
| landverhuizing | emigratie en immigratie |
| landvoogd | iemand die als plaatsvervanger van de vorst een land regeert |
| lava | vloeibaar gesteente dat vanuit de aarde aan de oppervlakte komt |
| leek | iemand die geen geestelijke functie bekleedt |
| leen | een stuk grond, een ambt of een recht dat iemand aan een ander in bruikleen
heeft gegeven |
| leenheer | iemand die een leen geeft |
| leenman | iemand die een leen krijgt |
| legenda | verklaring van kleuren en symbolen |
| legende | verhaal over heiligen of Maria |
| Leger-des-Heils | sociale stroming van het Christendom |
| lengte | afstand van een plaats op aarde tot de nulmeridiaan |
| levering op krediet | levering waarbij de leverancier niet direct maar pas later het
geld van de consument ontvangt |
| Leviticus | derde boek van de bijbel |
| Lib. Joodse gemeente | niet orthodoxe Jodendom-richting |
| liberalisme | stroming die streeft naar vrijheid op economisch, politiek en
cultureel gebied |
| lichte industrie | industrie waarvan de grondstoffen en de producten licht zijn, vaak gelijk aan consumptiegoederenindustrie |
| lijfeigene | onvrije dienaar |
| liturgie | dienst van orde (volgorde van de eredienst in de Katholieke kerk |
| loefzijde | die kant van een berg waar de wind vandaan komt |
| loonheffing | loonbelasting en premies voor de volksverzekeringen die op het loon
van de werknemer worden ingehouden |
| loonpeil | de hoogte van de lonen |
| löss | grondsoort door de wind afgezet, in korrelgrootte uiteenlopend van 2/1000 mm
tot 50/ 1000 mm |
| luchtdruk | gewicht van de lucht uitgedrukt in millibar |
| Lutheranisme | afsplitsing van de R.K.K. door Luther |
| M | |
| maatschappelijke kosten | productiekosten die niet zijn inbegrepen in de verkoopprijs |
| Madonna | 'Onze lieve vrouwe Maria' |
| magie | tovenarij |
| magma | vloeibaar gesteente onder de aardkorst |
| Mahatma (H) | 'Grote Geest' bijnaam van M. Gandhi |
| Mahayana Boeddhisme (B) | stroming in Boeddhisme |
| Mahdi (Is) | de Islamitische messias |
| Maleachi | kleine profeet |
| management | leidinggevende arbeid |
| manager | leidinggevend persoon |
| mantra (H) | heilige spreuk |
| Marcus | de oorspronkelijke biograaf van Jezus van Nazareth |
| maritieme klimaten | zie zeeklimaten |
| markt (abstract) | het geheel van vraag en aanbod waarbij een prijs tot stand komt |
| markt (concreet) | plaats waar goederen van eigenaar verwisselen en dus vrager en
aanbieder samenkomen |
| marskramer | rondreizende koopman |
| martelaar | iemand die sterft voor zijn godsdienst |
| marxisme | revolutionair socialisme van de volgelingen van Marx |
| massagoederen | goederen die in bulk (los gestort) vervoerd kunnen worden |
| Mattheus | een biograaf van Jezus van Nazareth |
| matze (J) | ongezuurd brood |
| maximum | 1. zie hoge luchtdrukgebied
2. grootste waarde |
| mechanisatie | toepassen van machines waarbij menselijke bediening nodig is |
| mechanische verwering | verwering door verwarming (afkoeling), wigwerking van
planten of ijs, er treedt geen verandering van het materiaal op |
| mediterrane vegetatie | plantengroei die voorkomt in het Middellandse Zeeklimaat |
| Mekka (Is) | heiligste stad in Islam |
| Mennonieten | wederdopers; volgelingen Menno Simonsz. 1500 AD |
| menora (J) | zevenarmige kandelaar |
| mercantilisme | economische politiek die probeert met maatregelen zo veel mogelijk
geld in het land te krijgen |
| meridiaan | halve cirkel van noordpool tot zuidpool |
| mesosfeer | onderdeel van de atmosfeer |
| messianisme | geloof in komst messias of verlosser |
| meteorologen | weerkundigen |
| metropool | miljoenenstad die alle stedelijke functies in zich verenigt |
| middeleeuwen | periode tussen ongeveer 500 en 1500 |
| middellandse zeeklimaat | zeeklimaat met droge zomers |
| middenstand | klasse tussen de arbeiders en de welgestelde burgerij |
| migranten | mensen die ergens anders gaan wonen |
| migratie | verhuizing |
| migratiesaldo | verschil tussen aantal vertrekkers en aantal vestigers |
| mijnbouw | winning van delfstoffen |
| milieu | aangetaste en bedreigde leefomgeving (dagelijks taalgebruik) |
| miljoenennota | een totaal overzicht van ontvangsten en uitgaven van de overheid |
| minaret (Is) | gebedstoren bij moskee |
| Minderbroeders | kloosterorde |
| minerale bronnen | post-vulkanisch verschijnsel, heet grondwater lost makkelijk
mineralen op en heeft daarom bijzondere kwaliteiten |
| minima | 1. zie lage luchtdrukgebieden
2. mensen die weinig verdienen |
| minister-president | premier of voorzitter van de ministerraad |
| ministerraad | kabinet, vergadering van de ministers |
| mis | dienst in de R.K.kerk |
| missie | zending door katholieken |
| modaal inkomen | denkbeeldig gehuwde werknemer met 2 kinderen, die een inkomen
verdient net beneden de grens van het ziekenfonds |
| modern imperialisme | imperialisme waarbij grondstoffen en afzetgebieden en kolonies heel belangrijk zijn |
| moheel (J) | besnijder |
| moksja (H) | bevrijding |
| Mokum (J) | de plaats Amsterdam |
| monarchie | bestuur door een vorst |
| monniken | volgers van een religieuze orde |
| monocultuur | het voortdurend verbouwen van één product |
| monopolie | recht of macht om iets alleen te verkopen |
| monotheïsme | godsdienst met één god |
| Mormonen | sekte die verwant is aan het Christendom |
| moskee (Is) | Islamitische plaats van samenkomst |
| moslim | Islamiet |
| muiterij | gewapend verzet van militairen tegen hun meerderen |
| multinationale onderneming | onderneming met vestigingen over de hele wereld |
| mummie | gebalsemd lichaam |
| mythen | sprookjes met godsdienstige betekenis |
| N | |
| naamloze vennootschap (nv) | onderneming met aandelen |
| nat. bevolkingsbeweging | bevolkingsontwikkeling als gevolg van verschil tussen
geboorte en sterfte |
| natie | groep mensen die binnen de grenzen van één staat woont |
| nationaal inkomen | de optelsom van alle inkomens in een land in een jaar |
| nationaal socialisme | de Duitse vorm van fascisme |
| nationaliseren | van particulier bezit staatsbezit maken |
| nationalisme | het streven van een volk naar een vrije staat, de overtuiging dat het eigen volk beter is |
| natuur | één van de drie productiefactoren die o.a. grondstoffen, vestigingsplaats en energie biedt |
| natuurk. aardrijkskunde | fysische geografie, bestudeert alleen de natuurlijke
elementen |
| natuurlijke groei | wanneer geboorte hoger is dan sterfte |
| natuurlijke zones | aardgordels gekenmerkt door een bepaalde natuurlijke vegetatie |
| natuurrecht | rechten die voor alle tijden en alle plaatsen gelden |
| nazi | nationaal socialist |
| Nebiin (J) | de profeetboeken in de Tenach |
| nederzetting | verzameling woningen en andere gebouwen |
| nederzettingspatroon | vorm van de nederzetting |
| neerslag | water dat in vaste of vloeibare vorm uit de dampkring op aarde neer-
slaat |
| netto inkomen | inkomen waarbij de te betalen belastingen en sociale premies al van afgetrokken zijn |
| NIBUD | Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting |
| niet-belastingontvangsten | inkomsten voor de overheid naast de belastingen en de sociale premies (bijv. aardgas, boetes) |
| niet-comm. dienstverlening | dienstverlenende instellingen die geen winst willen maken zoals bijv. onderwijs |
| Nieuwe Testament | een nieuwe getuigenis, tweede helft van de Bijbel |
| nirvana (H) | het paradijs in de zin van het Hindoeïsme |
| nomaden | mensen die door hun bestaanswijze geen vaste woonplaats hebben |
| non | vrouw die in een klooster woont |
| noordelijk halfrond | helft van de aarde tussen de evenaar en de noordpool |
| noorderbreedte | afstand tot de evenaar op het NH |
| noordpool | bovenste uiteinde van de as door de aarde |
| nul-meridiaan | meridiaan die over Greenwich loopt |
| Numeri | 'Nummers', een van de vijf boeken van de Thora |
| O | |
| oecumene (Chr.) | gemeente, samenwonen |
| offers | dat wat je aan de goden geeft: reuk-, slacht- en brandoffer |
| officiële werkloosheid | werkloosheid die bij het arbeidsbureau is geregistreerd |
| omzetbelasting | belasting die de ondernemer moet afdragen over de toegevoegde
waarde van zijn productieproces |
| onaanraakbaren (H) | paria's, laagste kaste |
| onbezielde energie | energie die niet geleverd wordt door mens of dier |
| ondernemer | iemand die een bedrijf bezit of leidt |
| onderwereld | lett. wereld onder de zichtbare wereld; Rijk van Hator (E) en
Hefaistos |
| onrein (H.I.J.) | niet religieus geoorloofd |
| ontkerkelijking | het afnemen van het kerkbezoek |
| ontwikkelingshulp | hulp van de westerse landen aan ontwikkelingslanden (het
streven is om 1% van alle inkomsten te schenken aan ontwikkelingslanden) |
| ontwikkelingsland | land waarin de landbouw en de industrie nog niet zo ontwikkeld
zijn als in gendustrialiseerde landen |
| ontwikkelingspeil | kennis aanwezig bij een groep of bij individuen |
| ontwikkelingssamenwerking | het helpen van landen die het minder goed hebben dan wij, door de Nederlandse overheid |
| Onze Vader | gebed, staat in N.T. (Mt.) |
| oorspr. plantengroei | plantengroei zoals die was voor het ingrijpen van de mens |
| oosterlengte | afstand tot de nulmeridiaan, betreft een plaats ten oosten van
nulmeridiaan |
| Oosters-orthodoxe kerk | Russische, Servische of Griekse conservatieve kerk |
| oppervlaktewater | water opgeslagen in rivieren en meren |
| orakel van Delphi | toekomstvoorspeller in Griekse mythologie |
| orde | kloosterorde, bv. Dominicanen en Franciscanen |
| orthodox | rechtzinnig; streng in de godsdienst |
| oude steentijd | tijd waarin men ruw bewerkte stenen als werktuigen gebruikte |
| Oude Testament | Oude Overeenkomst, Tenach, eerste helft van de Bijbel |
| oudheid | periode tussen de uitvinding van het schrift en de val van het Romeinse Rijk |
| overdrachtsinkomens | inkomens waarbij er geen direct aanwijsbare tegenprestatie tegenover staat (bijv. werkloosheidsuitkering) |
| overgangsriten | rites de passage, godsdienstig voorgeschreven handelingen |
| overheid | rijk + provincies + gemeenten |
| overheidsontvangsten | belastingen, soc. premies en niet-belastingmiddelen |
| overproductie | meer producten vervaardigen dan er verkocht worden |
| overzichtskaarten | kaarten van een bepaald gebied |
| ozonlaag | laag in de atmosfeer waarin ozon veel voor komt, ozon beschermt mensen tegen gevaarlijke UV-stralen |
| P | |
| Paasfeest (Chr) | feest van de opstanding van Jezus uit de dood (N.T.) |
| paaslam (Chr) | Lam resp. Jezus (O.T. en N.T.) |
| pacifisme | veel overhebben voor vrede |
| pagode (B) | tempeltoren in Z.O. Azië |
| Palmzondag (Chr) | intocht van Jezus in Jeruzalem (N.T.) |
| Paradijs (J.Chr.I.) | tuin der lusten, hof van Eden (gen.) |
| parallel | breedtecirkel |
| paria's (H) | haria's; onaanraakbaren; untouchables; 'laagste vorm van menselijk leven' buiten de kasten |
| parlement | volksvertegenwoordiging |
| parlementaire democratie | stelsel waarbij het volk een volksvertegenwoordiging
kiest die de regering controleert |
| parochie | rooms-katholieke kerkgemeente |
| Parthenon | tempel van Zeus op de Akropolis (Gr. mythologie) |
| Partij van God (I) | Hezbollah; orthodoxe sjiïtische sekte (Afsplitsing) |
| Pasen (Chr) | Chr. feestdagen (2) opstanding van Jezus uit de dood |
| passaat | constant waaiende wind van subtropisch maximum naar tropisch minimum |
| patriarch (Chr.J.I.) | aartsvader; Abraham, Izaak; Jakob |
| patriciërs | mensen uit voorname families |
| paus (Chr) | hoofd van de R.K. kerk; opvolger van Petrus |
| pedagoog | opvoedkundige |
| pelgrim | bedevaartganger |
| pelgrimsoord | plaats van bedevaart; Lourdes; Fatima; Chestochowa |
| periodieke inkomsten | vast terugkerende inkomsten zoals maandsalaris, kinderbijslag
enz |
| Pesach (J) | Joods feest ter herinnering van Exodus uit Egypte |
| PIN-code | geheime code, waarmee een cliënt o.a. geld kan opnemen uit een geldautomaat of waarmee hij direct kan betalen |
| Pinksteren (Chr) | Chr. feest; uitstorting van de Heilige Geest |
| Pinkstergemeente | sekte in Christendom (Prot); afsplitsing |
| piramide | bouwwerk in Egypte; plaats van begrafenis van Farao |
| planeconomie | economie die door de staat wordt geleid met meerjarenplannen |
| plantages | grote landbouwondernemingen in (sub)tropen waar men producten voor de wereldmarkt verbouwt |
| platen | onderdelen van de aardkorst, ook schollen genoemd |
| plooidalen | dalen die ontstaan door opheffing van delen van de aardkorst |
| plooiruggen | bergen die ontstaan door opheffing van delen van de aardkorst |
| poedja (H) | religieuze handeling; gebed |
| pogrom (J) | vervolging, uitmoording van Joden in Oost-Europa |
| polair maximum | hoge luchtdrukgebied dat rond de polen ligt |
| polis | 1. Griekse stadstaat, 2. bepalingen die bij een verzekering horen |
| politiek | de manier waarop mensen een gebied besturen |
| politiek systeem | manier waarop een land bestuurd wordt |
| polygamie | huwelijk van een man met meer vrouwen |
| polytheïsme | godsdienst met meer goden |
| poolcirkel | lijn van 66.5 graden noorderbreedte en zuiderbreedte |
| poolklimaat | klimaat met zomertemperaturen beneden 0 C |
| poolwind | wind van polair maximum naar subpolair minimum |
| predestinatieleer (C.H.J.I.) | voorbeschikkingsleer: "Je lot ligt vast" |
| predikant (Chr) | voorganger in de kerk; legt de schrift (bijbel) uit |
| Prediker | boek in O.T.; begin van Ethiek (normen en waarden) |
| Predikheren (Chr) | kloosterorde, Dominicanen |
| prehistorie | periode waaruit geen geschreven bronnen bekend zijn |
| premie | periodieke betaling voor verzekering |
| president | staatshoofd van een republiek |
| pressiegroep | groep mensen die druk uitoefent op het bestuur om zijn belangen te behartigen |
| priester | ingewijde in de religieuze handelingen |
| primaire sector | landbouw en visserij |
| primitieve zelfverzorgende landbouw | zwerflandbouw vorm van akkerbouw waarbij men delen van bos platbrandt om deze te gebruiken als akkers |
| privatiseren | overheidsinstelling wordt particulier bedrijf |
| privileges | voorrechten |
| produceren | voorzien in de bevrediging van behoeften |
| productie in ruime zin | alles wat in de bevrediging van behoeften voorziet |
| productie in enge zin | productie door de bedrijven of overheid |
| productiefactoren | factoren die productie mogelijk maken: natuur, arbeid en
kapitaal |
| productiegoederen | zie kapitaalgoederen |
| productiemiddelen | kapitaalgoederen; hulpmiddelen bij productie |
| profeet | afgezant van God, Allah of Jahwe, om boodschap door te geven |
| progressief | vooruitstrevend |
| proletariaat | klasse van bezitlozen |
| propaganda | politieke reclame |
| protectie | bescherming van de eigen productie, meestal door invoerrechten |
| protestanten | mensen die zich losmaakten van de rooms-katholieke kerk |
| provisie | bedrag dat in rekening wordt gebracht voor het omwisselen van buitenlands geld |
| psalmen | boek in O.T.; godsdienstige poëzie (David) |
| R | |
| Raad van State | hoogste adviesraad van de regering |
| rabbi, rabbijn (J) | geestelijk leider in de Joodse religie |
| racisme | opvatting dat het ene ras beter is dan het andere |
| radicaal | strevend naar ingrijpende veranderingen |
| Ramadan (Is) | vastenmaand |
| Ramayana (H) | Heilig boek in het Hindoeïsme |
| ras | groep mensen met gemeenschappelijke lichamelijke kenmerken die erfelijk zijn |
| reactionair | terugwillend naar het verleden |
| realisme | stroming in de beeldende kunst die het onderwerp natuurgetrouw wil
weergeven |
| referendum | volksstemming |
| reformatie (Chr) | hervorming |
| regenten | bestuurders die uit een klein groepje voorname families komen |
| regering | hoogste bestuur van een land |
| regiem | schommelingen in de waterafvoer van een rivier in de loop van een jaar |
| reikwijdte | maximale afstand die een klant bereid is af te leggen om van een dienst
gebruik te maken |
| reïncarnatie (H) | hergeboorte |
| relatieve afstand | afstand gemeten in reistijd |
| reliëf | hoogteverschillen in het landschap |
| relikwie (R.K., Isl) | overblijfsel van een heilige |
| renaissance | periode in de cultuur waarin men de klassieke oudheid navolgde |
| renoveren | opknappen van verouderde huizen |
| rente | beloning voor het afstaan van geld |
| republiek | een staat zonder een vorst |
| restaureren | het in oorspronkelijke staat brengen van oude gebouwen |
| revisionisme | herziening van de leer van Marx |
| revolutie | plotselinge ingrijpende verandering in een samenleving |
| Richteren (J) | het boek der Rechters. (O.T.) |
| ridder | iemand die wegens dappere daden tot ridder geslagen is |
| rijksdag | Duitse parlement |
| rijkskanselier | Duitse minister-president |
| rite | godsdienstige handeling, ritueel |
| rituele slacht (Is) | godsdienstig offer van dieren |
| romantiek | stroming in de cultuur die is gebaseerd op het gevoel |
| Romeinen (Chr) | boek in het Nieuwe Testament, bijna geheel geschreven door
Paulus |
| rompgebergte | oud, dus afgesleten, laag gebergte |
| rood staan | meer uitgeven dan je rekening toestaat |
| roofbouw | zodanig gebruik van omgeving dat die verwoest wordt |
| rooms-katholiek | iemand die behoort tot de kerk van Rome |
| ruilvoet | verhouding tussen de waarde van de export en de waarde van de import |
| Russisch Orthodoxe kerk | afsplitsing van de R.K. kerk |
| s | |
| Sabbat (J) | vrije dag van Joodse godsdienst |
| sacramenten (Chr) | heilige handelingen (R.K.:7) |
| sage | oud verhaal met een kern van waarheid |
| salaris | beloning voor het werken in loondienst |
| sanering | herstel van oude stadswijken |
| Sanhedrin (J) | parlement in Joodse staat |
| Satan (Chr) | duivel |
| satellietstaat | staat die afhankelijk is van een ander land |
| savanne | tropisch grasland met verspreide boomgroei |
| sawa's | geïrrigeerde rijstvelden |
| schaal | verhouding tussen een afstand op een kaart en diezelfde afstand in
werkelijkheid |
| schepenen | rechters en bestuurders van een zelfstandige stad |
| scheppingsmythe | sprookje m.b.t. wording van de wereld |
| schout | voorzitter van de schepenen |
| schuldenlast | door het vele lenen van de ontwikkelingslanden hebben ze veel lasten
aan rente en aflossing te betalen |
| schutters | burgerlegertje van een stad |
| sectoren | indeling van de economische bedrijvigheid in vier delen |
| secularisatie | afnemen van de invloed van de kerk op de samenleving |
| secundair bos | bos dat terugkeert nadat oorspronkelijk tropisch bos is verdwenen |
| secundaire sector | industrie, bouwnijverheid en openbare nutsbedrijven |
| sedimentatie | afzetting |
| segregatie | ruimtelijke scheiding van groepen mensen naar ras, leeftijd, inkomen
etc |
| sekte | afsplitsing, splinter van een hoofdgodsdienst |
| semi-aride | half droog |
| Sikhs | religie tussen Islam en Hindoeïsme |
| Sjia (Is) | partij |
| Sjiïet (Is) | aanhanger van de Sjia |
| Sjintoïsme | hoofdreligie van Japan, Autochtone godsdienst |
| sjofar (J) | ramshoorn |
| slaaf | onvrij mens |
| slenk | deel van de aardkorst dat naar beneden is gezakt |
| sneeuwgrens | lijn waar vanaf de sneeuw zelfs in de zomer blijkt liggen |
| sociaal-democraten | socialisten die gelijkheid willen bereiken via het parlement |
| sociale segregatie | scheiding van groepen naar sociale klasse |
| sociale structuur | opbouw van de samenleving in groepen |
| sociale uitkering | inkomen voor m.n. zieken, werklozen en ouderen |
| sociale voorzieningen | instellingen om de zwakkeren in de samenleving te steunen |
| sociale wetgeving | wetten om de zwakkeren in de samenleving te steunen |
| socialisme | stroming die streeft naar economische gelijkheid |
| soennieten (Is) | grootste religieuze groepering binnen Islam |
| soera (Is) | hoofdstuk in de Koran |
| soeverein | eigen baas in eigen gebied |
| soevereine staat | onafhankelijke staat |
| soevereiniteit | opperste macht, onafhankelijkheid |
| sovjet | raad in het communistische Rusland |
| specerijen | scherpe kruiden |
| specialisatie | toeleggen op één activiteit |
| speculeren | gokken op de beurs |
| spreiding | manier waarop bewoners over een land zijn verdeeld |
| Spreuken | wijsheidsliteratuurboek O.T. |
| staat | gebied met grenzen en een eigen bestuur |
| staatsblad | blad waarin wetten en regels worden bekendgemaakt |
| staatsgreep | poging om met geweld de macht in handen te krijgen |
| staatsonthouding | de staat bemoeit zich weinig met de economie |
| staatsschuld | schuld van de overheid omdat ze meer uitgaf dan ontving |
| staatssecretaris | onderminister |
| stad | nederzetting met wat meer inwoners, met een stedelijk uiterlijk en met typische stedelijke functies |
| stadhouder | plaatsvervanger van de vorst in een gewest |
| stadsrecht | het recht van een stad op eigen bestuur en eigen rechtspraak |
| stadstaat | een staat bestaande uit een stad en het stuk land er omheen |
| stand | groep mensen met eigen voorrechten |
| Staten-Generaal | landelijke vergadering van de standen, later volksvertegenwoordiging |
| statenbond | een vereniging van onafhankelijke staten |
| Statenvertaling | 1638 vertaling O.T. en N.T. in het Nederlands |
| stedelijke functies | taken van de stad, alles behalve landbouwfunktie |
| steppe | halfwoestijn, gebied met verspreide grasgroei |
| steppeklimaat | klimaat met minder dan 400 mm neerslag |
| sterfte-overschot | wanneer sterftecijfer hoger is dan geboortecijfer |
| sterftecijfer | aantal sterfgevallen per 1000 mensen per jaar |
| stoepa (B) | tempel, symbool voor Boeddha |
| stratosfeer | onderdeel van de atmosfeer |
| stroomgebied | gebied dat afwatert op een rivier en zijn zijrivieren |
| stukgoederen | goederen die per krat, kist , vat, baal of container verpakt en
vervoerd worden |
| subpolair minimum | lage luchtdrukgebied rond de 60 graden NB en ZB |
| subtropisch maximum | hoge luchtdrukgebieden rond 30 graden NB en ZB |
| suburbanisatie | trek van stad naar de omliggende randgemeenten |
| symbool | beeldtaal |
| synagoge (J) | plaats van samenkomst, 'schul' |
| T | |
| tabernakel (J) | heilige tent van de Joden, met daarin de ark |
| taiga | naaldwoud |
| Talmoed (J) | 'Leer', verzameling van wetten en jurisprudentie |
| technologie | toegepaste wetenschap |
| tempel | gebouw waar goden vereerd worden |
| temperatuurfactoren | dingen die de temperatuurhoogte in een bepaald gebied
beïnvloeden |
| Tenach (J) | Tora; Nebiim; Chetubim |
| terreur | onrechtmatig gebruik van geweld |
| tertiaire sector | economische sector die diensten verleent, bijvoorbeeld handel, verkeer, banken en overheidsdiensten |
| thematische kaarten | kaarten over een bepaald onderwerp |
| theocratie | regering door een kerk |
| thermo-elektrische centrale | fabriek waarin met behulp van warmte, opgewekt door de verbranding van gas, olie etc. stroom wordt gemaakt |
| tijdzone | zone waarin dezelfde tijd wordt gehanteerd, overeenkomend met 15
lengtegraden |
| toegevoegde waarde | verschil tussen verkoopopbrengst en alle inkopen van een
ondernemer bij andere bedrijven |
| Tora (J) | de wet |
| Toren van Babel | Ziggoerat te Babel |
| totalitaire staat | staat met één partij en één ideologie die doordringt op alle terreinen van de samenleving |
| tropen | gebied tussen de keerkringen |
| tropisch klimaat | klimaat waarin de temperatuur altijd hoger is dan 18 graden en waarin veel neerslag valt |
| tropisch minimum | lage luchtdrukgebieden rond de evenaar |
| tropisch regenwoud | oorspronkelijke plantengroei in tropen |
| tropopauze | onderdeel atmosfeer, grens tussen troposfeer en stratosfeer |
| troposfeer | onderste luchtlaag van atmosfeer, laag waarin zich alle weersverschijnselen voordoen |
| trust | samensmelting van ondernemingen |
| tsaar | Russische keizer |
| Tweede Kamer | deel van het Nederlandse parlement |
| U | |
| uitgavensoorten | drie soorten van uitgaven: dagelijkse uitgaven, vaste lasten, reserveringsuitgaven |
| uitgavenstaat | staat waarop alle uitgaven worden genoteerd |
| uitzendbureau | bureau waar werkgevers tijdelijk aan personeel en werknemers
tijdelijk aan werk kunnen komen |
| ultraviolette stralen (UV) | onzichtbare zonnestralen die schadelijk zijn voor de mens maar die door dampkring worden opgevangen |
| urbanisatie | verstedelijking, trek van platteland naar de stad |
| V | |
| Vagevuur (Chr) | purgatorio; zuiveringsvuur |
| vakbond | vereniging van arbeiders die hetzelfde vak hebben |
| valuta | geldsoort van bepaald land |
| variabele kosten | kosten die veranderen als de productie in omvang verandert |
| vaste kosten | kosten onafhankelijk van de productieomvang (bijv. loonkosten) |
| Vaticaanstad (Chr) | staat in de stad Rome, zetel van de R.K. kerk |
| vazal | iemand die trouw heeft gezworen aan een heer |
| veda's (H) | heilige boeken van het Hindoeïsme |
| veengrond | grond die voor het grootste deel bestaat uit plantenresten |
| veeteelt | het houden van vee |
| veiligheidsraad | dagelijks bestuur van de Verenigde Naties |
| Verbond (J) | overeenkomst (Berit) tussen Abraham en Jahwe |
| verborgen werkloosheid | niet bij het arbeidsbureau geregistreerde werkloosheid |
| verbruiksgoederen | zie consumptiegoederen |
| vergelijkend warenonderzoek | onderzoek naar prijs en kwaliteit van producten door consumentenorganisaties |
| vergrijzing | het ouder worden van mensen, waardoor het aantal werkenden afneemt |
| verhang | verval per kilometer |
| verkoop op rekening | levering op krediet |
| verlichting | periode in de cultuurgeschiedenis waarin de nadruk lag op het
verstand |
| verstedelijking | zie urbanisatie |
| verval | hoogteverschil tussen twee plaatsen aan een rivier |
| verwering | het uiteenvallen van gesteente onder invloed van weer en planten |
| verwerkende industrie | industrie die van halffabrikaten eindproducten maakt |
| verzekering | bescherming tegen de financiële gevolgen van risico's |
| verzekeringsagent | deskundige op het gebied van verzekeringen |
| verzekeringspolis | bewijsmiddel van de verzekeringsovereenkomst |
| verzekeringspremie | periodiek te betalen bedrag om een bepaald risico af te
wentelen op verzekeringsmaatschappij |
| verzorgingsniveau | omvang en kwaliteit van de dienstverlening |
| verzorgingsstaat | een samenleving waarin de overheid met sociale wetten zorgt voor alle mensen |
| vestigingskolonie | overzeese gebiedsdelen onder Europees bestuur met als functie vestigingsgebied voor Europeanen |
| vestigingsoverschot | verschil tussen het aantal mensen die ergens komen wonen en het aantal mensen die vertrekken |
| vestigingsplaatsfactoren | redenen die van belang zijn bij de keuze van een bedrijf om zich ergens te vestigen |
| veto | het recht om in je eentje een besluit tegen te houden |
| Via Dolorosa (Chr) | Route die Jezus aflegde te Jeruzalem voor zijn kruisiging |
| Vier Waarheden (B) | De vier pijlers van het Boeddhistische denken |
| Vijf Zuilen (Is) | De vijf pijlers van het Islamitische denken |
| Viking | Noorman |
| volken | groep mensen die zich een eenheid voelt |
| volksgodsdienst | godsdienst die vooral de massa kan bekoren. (primitief, veel
symbolen en kleur.) |
| volkssoevereiniteit | het recht van een volk om eigen bestuurders aan te stellen |
| vorst | erfelijke bestuurder |
| vreedzame coëxistentie | in vrede naast elkaar bestaan |
| vreemde valuta | buitenlands geld |
| vrijwilligerswerk | arbeid waar geen enkele vergoeding tegenover staat (of uitslui-
tend kostenvergoeding) |
| vroedschap | raad die het stadsbestuur advies geeft |
| vruchtbaarheid | beschikbaarheid van voedsel in de bodem |
| vulkaan | berg ontstaan rond een krater, opgebouwd uit vulkanisch materiaal |
| W | |
| waardetoevoeging | het tijdens productieproces een waarde krijgen dan daarvoor |
| waardevermindering | het door gebruik minder waard worden van productiemiddelen |
| wadi | droge rivierbedding |
| waterscheiding | grens tussen twee stroomgebieden |
| weer | toestand van de dampkring op een bepaald moment op een bepaalde plaats |
| welvaart | het in staat zijn om meer behoeften te kunnen bevredigen |
| wereldoorlog | oorlog waar een groot deel van de wereld in betrokken is |
| wereldstad | zie metropool |
| werkgeversaandeel | dat deel van de sociale lasten die door de werkgever betaald
moeten worden |
| westenwinden | meest voorkomende winden in de gematigde zone |
| westerlengte | afstand tot de nulmeridiaan, aan de westzijde |
| Wet Gelijke Behandeling | wet die voorschrijft dat in werksituaties mensen niet
ongelijk behandeld mogen worden vanwege ras, geloof of geslacht |
| Wet op het Minimumloon | wet die voorschrijft dat werkgevers geen lager loon mogen
betalen dan een bepaald minimum |
| wethouder | bestuurder van een gemeente |
| wig | het verschil tussen de loonkosten voor de werkgever en het nettoloon |
| wijsgeer | iemand die nadenkt over belangrijke problemen van het leven |
| winst | beloning voor het ondernemersrisico |
| Winti | Surinaams Volksgeloof |
| witte steenkool | vallend of stromend water |
| woestijnklimaat | klimaat met minder dan 200 mm neerslag |
| wonderen | niet empirisch te controleren gebeurtenissen; bovenaardse gebeurtenissen |
| Y | |
| yin yang (H) | symbool; de donkere (vrouwelijk) en lichte (mannelijk) komma vormen samen een cirkel |
| yoga (H) | leer van oefening, evenwicht |
| Z | |
| zalving | ritueel in o.a. R.K. kerk d.m.v. olie |
| Zam zam (Is) | bron te Mekka (Hagaren, Ismaêl) |
| zand | gronddeeltje groter dan 2/1000 mm |
| zeeklimaat | klimaat met wintertemperatuur boven -3 C, met zomertemperatuur beneden 18 C, koele zomers en zachte winters |
| zeestroom | verplaatsing van zeewater, meestal veroorzaakt door de wind |
| zelfbeschikkingsrecht | het recht van een volk om een eigen staat te stichten |
| zelfverzorgende veeteelt | vorm van landbouw waarbij men zich in leven houdt door het houden van vee |
| Zen boeddhisme | stroming in het Boeddhisme |
| ziggoerat | trappyramide, Mesopotamië |
| zionisme | het streven naar de stichting van een joodse staat in Palestina |
| zonden (Chr) | overtredingen m.b.t. Ex 20, Deut.5 |
| zonnegod | zon als God; natuurgodsdienst |
| zonshoogte | de afstand van de zon tot de horizon |
| zuidelijk halfrond | gebied tussen de evenaar en zuidpool |
| zuiderbreedte | afstand van een plaats tot evenaar op het zuidelijk halfrond |
| zuidpool | onderkant van as waar aarde om draait |
| zuilen | godsdienstige en politieke groeperingen die ieder hun eigen media en
organisaties kennen |
| zware industrie | industrie die zware en omvangrijke grondstoffen verwerkt |
| zwart werk | werk waar geen belastingen en sociale premies over wordt betaald |
| zwarte circuit | betaald werk in de informele sector; over deze betaling wordt geen
belasting of sociale lasten betaald |
| zwerflandbouw | zie 'primitieve zelfverzorgende landbouw' |
Voor het laatst bijgewerkt op 11-10-2000
door Philip van Egmond
|