Begrippenlijst

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

A
A-klimaatzie tropisch klimaat
aandeelbewijs dat iemand heeft bijgedragen aan het kapitaal van een naamloze vennootschap
aanlandige windwind die van zee naar land waait
aardbevingschoksgewijze beweging van de aardkorst langs breuken en langs randenvan platen
aardkorstde vaste buitenste laag om de aarde heen, ongeveer 25 km dik
aartsbisschop (Chr) kerkvorst in de R.K.kerk. Hoofd kerkprovincie
aartsvaders Abraham, Izaak, Jakob, Ismaël
abolitionismestreven om de slavernij af te schaffen
absolute afstand afstand gemeten in kilometers
absolutismeonbeperkte vorstelijke macht
abthoofd van een klooster
achterleenmanleenman van een leenman
achtvoudig pad (B) Boeddhistische filosofie om Boeddha te bereiken
adatgewoonterecht in Indonesië
adeleen groep mensen die door geboorte voorrechten hebben
advent (Chr) vier weken voor Kerstmis
Af-klimaattropisch klimaat, zonder droge periode
aflaatkwijtschelding van straf in het vagevuur
aflandige windwind die van land naar zee waait
afschrijving waardevermindering van duurzame kapitaalgoederen
afschrijvingskosten jaarlijkse kosten door waardevermindering
afzet/afzetmarktgebied waar producten verkocht worden
afzettingsediment, verweringsmateriaal dat ergens wordt weggelegd
agglomeratieruimtelijke concentratie van mensen en bedrijven
agglomeratie-effectwanneer in een gebied agglomeratievoordelen optreden
agglomeratievoordeleneconomische voordelen die een bedrijf heeft wanneer het zich in een agglomeratie vestigt
agrarische maatschappijsamenleving waarin landbouw het belangrijkste middel van bestaan is
ahimsa (H) heilige wet: letterlijk "niet doden"
akkerbouwhet verbouwen van planten
algemeen kiesrechthet recht van alle meerderjarige burgers om te stemmen
allochtonenmensen die uit een ander land afkomstig zijn
ambachthandwerk
ambachtsgilde of gildevereniging van ondernemers en knechten met hetzelfde beroep
ambassadeurvertegenwoordiger van een land in een ander land
ambtenaariemand die voor de staat werkt
amendementaanvulling of wijziging voor een wetsvoorstel
amfitheatertheater met zitplaatsen rondom
amulet talisman, voorwerp van verering
anarchismestroming die de staat wil afschaffen
anatomieontleedkunde
Anglicaanse kerk kerk van Engeland (C of E)
antisemitisme (J) haat tegen Joden of tegen semitische volken
apocalyps einde-van-de-wereld-boeken
apocriefe boeken boeken die niet door de canon kwamen
apostel (Chr) uitdrager van de gedachten van Jezus (12)
arbeid in ruime zinalle vormen van arbeid (betaald en onbetaald)
arbeid in enge zinarbeid tegen betaling
arbeidsbureauplaats waar mensen die ontslagen zijn of voor het eerst werk zoeken, zich moeten melden
arbeidsextensiefmanier van produceren waarbij weinig arbeid wordt gebruikt
arbeidsintensiefmanier van produceren waarbij veel arbeid wordt gebruikt
arbeidsmarktgeheel van vraag naar en aanbod van arbeid
arbeidsovereenkomstafspraken maken tussen werkgever en werknemer over o.a. werktijden, aantal vakantiedagen en de hoogte van het loon
arbeidsverdelinghet regelen van de taakverdeling in het gezin of in bedrijven
archeoloogiemand die verstand heeft van opgravingen
aridedroog
aristocratiebestuur door de aanzienlijken
arkkist (Jodendom), drager van 10 geboden
artesische bronwater dat vanuit hoger gelegen delen via een poreuze laag aan de oppervlakte komt
asielzoekersmensen die om politieke of godsdienstige redenen hun toevlucht zoeken in een ander land
assimilatieaanpassing aan elkaar van verschillende delen van een bevolking
assortimentde verschillende soorten goederen
astronomie sterrenkunde
aswoensdag (Chr) dag na het carnaval
atheïstiemand die niet in het bestaan van een god of goden gelooft
atmosfeerdampkring, luchtlaag om aarde heen, 70 km
Auschwitz (J) vernietigingskamp (WO.II)
autarkiezelfverzorging, wanneer een gemeenschap in staat is alle goederen zelf te produceren
autochtonenoorspronkelijke bewoners
automatiseringtoepassen van apparaten die menselijke bediening vervangt
autonomiezelfbestuur
avondmaal, laatste (Chr) laatste maaltijd van Jezus met zijn discipelen
Aw-klimaattropisch klimaat, met een droge periode in de winter
Aya Sophia moskee moskee in Istanboel, vroegere kerk (heilige Sophia), nu museum
ayatollah (Is) vorst van de Islam met zwarte tulband

B
B-klimaatzie droog klimaat
Babylon. Ballingschap (J) deportatie Joodse volk 586 BC
Babylonische Rijk rijk van Babel 600 BC
balsemen het bewaren van een lichaam
banvogelvrij verklaring, excommunicatie
Baptisten Dopers, Christenen die voor volwassendoop zijn.
basisindustrieindustrie die halffabrikaten maakt van grondstoffen die door natuur geleverd zijn
batenopbrengsten
BBPBruto Binnenlands Product: waarde van alles wat er in een land wordt geprodu- ceerd
bedevaart religieuze tocht naar heilige plaats
bedrijfskostenkosten ten laste van de ondernemer, die worden doorberekend in de verkoopprijs van het product
bedrijfstakverwante groep van bedrijven
begrotingeen schatting van de toekomstige ontvangsten en uitgaven
belangenbehartiginghet bepleiten van de belangen van de consument door consumen- tenorganisaties bij overheid en bij de producenten
belastingende belangrijkste ontvangsten voor de overheid
belijdenis van het geloof getuigen van je geloof
Beloofde Land Palestina
Benedictijnen kloostergemeenschap
beroepsbevolkingwerkenden en werklozen die staan ingeschreven bij het arbeidsbureau
bestaansmiddelenmanieren om in leven te blijven, jagen/verzamelen, landbouw, industrie/ambacht en diensten
bestemmingsplanplan waarin de bestemming van een stuk grond beschreven staat
betalingsbalansvergelijkend overzicht van alle inkomsten uit en uitgaven naar het buitenland
beursgebouw waar men goederen en geld verhandelt
bevloeiingde grond met water vochtig maken
bevolkingsdichtheidgemiddeld aantal inwoners per km2
bevolkingsgroeibevolkingsontwikkeling als gevolg van verschil tussen geboorte en sterfte, en als gevolg van verschil tussen emigratie en immigratie
bevolkingspiramidestaafdiagram dat de leeftijdsopbouw van een bevolking weergeeft
bewapeningswedlooprace om de beste en de meeste wapens te hebben
bezielde energieenergie geleverd door mens of dier
Bhagavad Gita (H) heilig boek voor de hindoes
bidonvillesillegale krottenwijken, veelal opgetrokken uit afvalmateriaal
Bijbel O.T. en N.T. samen
bijstandsuitkeringuitkering voor mensen, die onder geen enkele sociale verzekeringswet vallen
bio-industrieniet-grondgebonden vorm van landbouw waarbij op een zeer klein oppervlak veel beesten worden gehouden
bisdomkerkprovincie, bestuurd door een bisschop
bisschop (Chr) kerkprins, hoofd van kerkprovincie of bisdom
blokkadeafsluiten van de toegangswegen van een gebied
bodembovenste deel van de grond, dat van belang is voor de plantengroei
bodemerosieverdwijnen van de bodem door verkeerd gebruik
Boeddhisme wereldgodsdienst ontwikkeld door Boeddha
Boeddhist volgeling van Boeddha
bolsjewikirevolutionaire marxisten in Rusland
bondsstaateen staat die bestaat uit tamelijk zelfstandige deelstaten
boomgrenslijn waarboven het te koud is voor boomgroei
bosbouwvorm van landbouw die zich bezighoudt met verbouw van bomen
bossteppesavanne, grasvlakte met verspreide boomgroei
bourgeoisiewelgestelde burgerij
breedteafstand tot de evenaar, gemeten in graden van 0 tot 90
breedtecirkeldenkbeeldige lijn evenwijdig aan de evenaar die punten van gelijke breedte met elkaar verbindt
breukgebiedenscheuren in de aardkorst
broeikaseffectvermogen van de dampkring om warmte vast te houden
bronoverblijfsel met informatie uit het verleden
bronsmetaal gemaakt uit koper en tin
bronstijdperiode waarin de werktuigen vooral van brons werden gemaakt
bruto loonhet loon dat werkgever en werknemer met elkaar hebben afgesproken
Bs-klimaatzie steppeklimaat
budgetwat je te besteden hebt
Buijs Ballot, wet vande wind waait van gebieden met een hoge luchtdruk naar gebieden met een lage luchtdruk en heeft daarbij een afwijking naar rechts op het NH en naar links op het ZH
bureaucratiegrote macht van ambtenaren
burgemeesterhoogste bestuurder van een stad
burgerinwoner van een stad of staat
burgerlijke revolutierevolutie geleid door de bourgeoisie
burgeroorloggewapende strijd tussen groepen mensen in één land
Bw-klimaatzie woestijnklimaat

C
C-klimaatzie zeeklimaat
Calvinisme volgers van Calvijn
canon richtsnoer, 'wat hoort in de bijbel en wat niet.'
CAOmodelcontract dat organisaties van werkgevers en werknemers met elkaar sluiten
celibaat geen sex voor priesters
censuskiesrechtkiesrecht waarbij alleen mensen mogen stemmen die een bepaald bedrag aan directe belasting betalen
censuurtoezicht vooraf op de meningsuiting
centralisatiebestuur vanuit één punt of door één instelling
Cf-klimaatzeeklimaat met in alle maanden neerslag
chartaal geldtastbaar geld; munten en bankbiljetten
chauvinismeoverdreven nationalisme
chemische verweringuiteenvallen van gesteente door zuren, afkomstig van planten of van zure regen
Christendom wereldreligie, aanhangers van Christus
Christenen volgelingen van wereldreligie Christendom
Cisterciënzers kloosterorde
city-vormingproces waarbij de woonfunctie van een binnenstad wordt vervangen door een werkfunctie
coalitiesamenwerking tussen partijen in een regering
collectieve goederengoederen die ter beschikking staan van iedereen
collectieve sectoroverheid + stelsel van sociale zekerheid
collectiviserencollectieve (gemeenschappelijke) bedrijven maken
commerciële productiebedrijvigheid (bv. akkerbouw) met als doel de verkoop van de producten
commune leefgemeenschap
communismestroming die streeft naar gelijkheid door gemeenschappelijk bezit van bedrijven
concentratiekampenkampen waarin tegenstanders van een regering worden opgeslo- ten
concilie vergadering van de R.K. kerk
confessionele partijpartij die is gebaseerd op een geloof
Confucianisme filosofie van Confucius (China)
conjunctuurhet verloop van de economie
conservatiefbehoudend
constitutiegrondwet
constitutionele monarchiemonarchie waarbij de macht van de vorst wordt beperkt door een grondwet
consumentdegene die goederen of diensten aanschaft
consumptie in enge zin goederen en diensten waarvoor we betalen
consumptie in ruime zin gekochte goederen en diensten en de zelfverzorgde consumptiemogelijkheden
consumptiegoederenverbruiksgoederen, goederen voor dagelijks gebruik
containerslaadkisten, gestandaardiseerde arbeidsextensieve vorm van stukgoed
continentale klimatenlandklimaten, warme zomers en strenge winters
contra-reformatie stroming tegen de Reformatie
contractdocument waar op koper en verkoper bij het ontstaan van onenigheid terug kunnen vallen
convergentiesamenstromen (van lucht) in één punt
creditkolom in de boekhouding waar de bedragen staan die bij de rekening komen
crematie verassing van het lichaam
crisisplotselinge ineenstorting
crucifix (Chr) kruis
Cs-klimaatzie Middellandse zeeklimaat
culturele minderhedenrelatief kleine groep van mensen met gemeenschappelijke cultuurkenmerken
cultuurideeën en levenswijze van een volk; in engere zin: kunst, wetenschap, godsdienst, recht
cultuurgrondgrond in gebruik voor akkerbouw en/of veeteelt

D
D-klimaatzie continentaal klimaat
dagbouwwinning van delfstoffen aan de oppervlakte
Dalai Lama (B) 'hoofd' van het Tibetaans Boeddhisme
dampkringatmosfeer, luchtlaag om aarde heen, 70 km dik
debet kolom in de boekhouding waar de bedragen staan die van de rekening af gaan
dekolonisatiehet onafhankelijk worden van koloniën
delfstofeen grondstof die daadwerkelijk uit de grond komt
democratiebestuur waarop een groot deel van het volk invloed heeft
demografiewetenschap die de cijfermatige aspecten van de bevolking bestudeert
depressieperiode na een crisis waarin het langdurig slecht gaat
Derde Wereldouderwetse term voor groep van ontwikkelingslanden
despootonderdrukker
détenteontspanning
devaluatiewaardevermindering van het geld vergeleken met vreemd geld
diaspora (J) verspreiding van het Joodse Volk na 586 BC tot 1948 AD
dictatorstaatshoofd met onbeperkte macht
dienstenbestaansmiddel waartoe al die beroepen behoren die niet onder landbouw of industrie vallen
discipelen volgelingen van Jezus van Nazareth
discriminatiemensen minderwaardig behandelen op grond van groepskenmerken
dissidentenmensen die het niet eens zijn met de staat
districtenstelselkiesstelsel waarin per district maar één persoon wordt gekozen
divergentiegebiedgebied van waaruit de wind zich verspreidt
djihad (Is) heilige oorlog; 'zesde zuil van de Islam'
domeinlandgoed
Dominicanen kloosterorde, Predikheren
doop initiatierite van het Christendom
dorpnederzetting met aantal inwoners, met een landbouwfunktie
draagvlakbewoners van een bepaald gebied die gezamenlijk de mogelijke klantenkring vormen
drainerenafwateren van een gebied met behulp van buizen in de grond
drempelwaardeminimum aantal mensen dat nodig is om een bedrijf (instelling) rendabel te maken
drie-eenheid God, Heilige Geest, Jezus. Of: Drehma, Shiva, Vishnu
droog klimaatklimaat met minder dan 400 mm neerslag
dryfarmingvorm van landbouw in droge gebieden waarbij de neerslag van meerdere jaren gebruikt wordt voor een oogst
duivel verpersoonlijking van het kwaad
duurzaam gebruiktegenovergestelde van roofbouw, gebruik van natuurlijke hulpbronnen zodanig dat omgeving niet wordt vernield
duurzame energiebrononuitputbare energiebronnen, vallend of stromend water, wind en zonneënergie
duurzame goederengoederen die meerdere keren gebruikt kunnen worden
duurz. kapitaalgoederenhulpmiddelen bij productie die geruime tijd meekunnen

E
E-klimaatzie poolklimaat
economiede manier waarop mensen hun levensonderhoud verdienen
economische sectorenindeling van de totale bedrijvigheid in 4 sectoren
edelenmensen van adel
eenheidsstaatstaat met een centraal bestuur
eenpartijstaatstaat waarin slechts één partij is toegestaan
elitekleine groep maatschappelijk bevoorrechten met onevenredig veel politieke en economische macht
emancipatieverwerven van gelijke behandeling door een groep mensen
emigratiehet verlaten van een land om je elders te vestigen
encycliekbrief van de paus over een geloofskwestie
endogene krachtenkrachten die van binnenuit op de aardkorst inwerken
energievermogen om arbeid te verrichten
energiecrisisperiode waarin de energiebronnen opeens schaars worden
erosieverplaatsing van verweringsmateriaal door wind, water of ijs
eruptieuitbarsting van een vulkaan
escalatiestap voor stap heviger worden van een conflict
etnische groepeen volk
etnische minderheidmensen die door afkomst een aparte groep vormen in een land
eucharistie dankzegging
evangeliebijbelboek over het leven van Jezus
evangelist brenger van de goede boodschap
evenaardenkbeeldige cirkel rond de aarde precies tussen noord- en zuidpool in
evenredige vertegenw. kiesstelsel waarbij de stemmen naar verhouding meetellen bij de zetelverdeling
evolutiegeleidelijke ontwikkeling
exodus uittocht van het Joodse volk uit Egypte
exogene krachtenkrachten die van buitenaf op de aardkorst inwerken
exploitatiekoloniënkoloniën die werden gesticht om grondstoffen te leveren
exportuitvoer van de nationale productie
extensieve veeteeltvorm van veeteelt waarbij zeer weinig arbeid wordt gebruikt; producten zijn wol, huiden en vlees

F
farao koning van Egypte
Farizeeërs (J) schriftgeleerden
fascismestroming die wordt gekenmerkt door onder meer sterk nationalisme, één leider, één partij
Fatima (I) dochter van Mohammed
federale staatzie bondsstaat
federatieeen staat die bestaat uit tamelijk zelfstandige deelstaten; een samenwerking van zelfstandige verenigingen
feminismehet streven naar gelijke rechten en gelijke behandeling voor vrouwen
feodaliteitleenstelsel
fiernbekkenverzamelplaats van korrelsneeuw, vaak bron van gletsjer
filosoofiemand die nadenkt over de belangrijke problemen in het leven
forensismedagelijks heen en weer reizen tussen woon- en werkgemeente
formele productiede geregistreerde productie
formele sectorhet witte circuit
fossiele brandstoffenbrandstoffen als steenkool, aardolie en aardgas
fractieleden van dezelfde partij in een volksvertegenwoordiging
Franciscanen kloosterorde
fundamentalisme extreem geloof (zwaar orthodox)
fysisch milieunatuurlijke omgeving

G
gastarbeidersbuitenlandse arbeiders
geallieerdenbondgenoten, met name de tegenstanders van Duitsland
geboortecijferaantal levend geboren kinderen per 1000 mensen per jaar
geboorteoverschotverschil tussen het aantal geboorten en het aantal sterfgeval- len
gedeputeerde statendagelijks bestuur van een provincie
geestelijkeiemand die een kerkelijk ambt heeft
geldruil- en betaalmiddel
geloofsbelijdenis getuigen van je geloof
gematigde zonegebied tussen de keerkringen en de poolcirkel
gemeentekleinste bestuurlijke eenheid in Nederland
gemeenteraadgekozen bestuur van een gemeente
Genesis 'Het begin'; eerste boek van de Bijbel
geografische breedtezie breedte
geografische lengtezie lengte
geregistr. werkloosheidwerkloosheid die wordt geregistreerd door het CBS; alleen voor die mensen, die meer dan 20 uur per week willen werken
gewestdeel van een land
gewestelijke statenstandenvergadering van een gewest
ghetto (J) afgeschermde woonwijk van Joden
gideonsbende klein groepje commando's in het O.T.
gilgamesj epos Babylonische zondvloed verhaal (2100 v Chr.)
giraal geldsaldi op bankrekeningen
gletsjerfiernbekken met een naar beneden schuivende ijstong
goden bovennatuurlijke wezens met veel macht
godsdienstvrijheidde vrijheid om in het openbaar het eigen geloof uit te oefenen
Goede Vrijdag (Chr) kruisigingsdag van Jezus van Nazareth
goeroe (H) leermeester
Golfstroomwarme golfstroom die langs de West-Europese kust loopt
gouverneurbestuurder van een provincie of kolonie
graafedelman, oorspronkelijk iemand die een gouw bestuurt
grijze circuitonbetaalde arbeid voor zichzelf of voor anderen
grondrechtenrechten die voor iedereen en altijd gelden
grondsoorttype materiaal waaruit de ondergrond bestaat (klei, zand, lõss, veen)
grondstofeen onbewerkt product, soms ook een halffabrikaat
grondwaterpeilgrondwaterspiegel, bovenkant van het grondwater
grondwetwet waarin staat hoe het land bestuurd wordt en welke rechten het volk heeft
guerrillaoorlogvoering met onverwachte aanvallen op kleine schaal

H
Habakuk kleine profeet
hadj (Is) pelgrimstocht; tweede zuil ven de 5 zuilen van de Islam
halffabrikaatproduct dat nog een verdere bewerking moet ondergaan
halfgod half mens, half god
Handelingen bijbelboek N.T; geschreven door Lucas
handelsbalansvergelijkend overzicht van inkomsten uit en uitgaven naar het buitenland t.g.v. handel
hanzeverbond van kooplieden of steden
Hare Krishna (H) sekte van het Hindoeïsme (God = Krishna.)
heilig avondmaal (Chr) ritueel; deelname aan lijden Christus
heiligeiemand die een vroom leven heeft geleid en door de rooms-katholieke kerk heilig is verklaard
heilige der heiligen (J) derde en heiligste deel van de tempel van Jeruzalem
heilige oorlog oorlog met religieus hoofdmotief
Heilige Stoel (Chr) ambt van de Paus
heks een vrouw die aan zwarte magie doet en de duivel vereert
hel tegenovergestelde van Hemel
hemel tegenovergestelde van Hel
hemelvaart (Chr) opname Jezus in hemel
Hemelvaartsdag (Chr) dag van opname Jezus in hemel; Chr feestdag
herendienstenwerk dat boeren voor hun heer moesten doen
herverdeling van inkomeniemand die veel verdient moet meer belasting en sociale premies betalen dan iemand die weinig verdient
heterogene bossenbossen waarin meer soorten bomen voorkomen
Hezbolla (Is) partij van Allah
hidjra (Is) vlucht van Mohammed naar Medina (622 A.D.)
Hindoeïsme (H) hoofdgodsdienst der Hindoes in India
Hindoes (H) volgelingen van de Hindoe-religie
historicusiemand die het verleden bestudeert
hogedrukgebiedmaximum, gebied met dalende lucht, veel zon, weinig neerslag
homogene bossenbossen waarin maar één soort boom voorkomt
Hooglied (J) liefdesgedicht in O.T.
hoogtegordelsstreken in berggebieden met een bepaalde plantengroei
hoogtelijnlijn die punten van gelijke hoogte met elkaar verbindt
horigehalfvrije boer
horstomhoog geduwd stuk van de aardkorst
Hosea (J) kleine profeet O.T.
hostie (Chr) symbool voor lichaam van Christus
hugenotenFranse protestanten
huisnijverheidthuis producten maken in opdracht van een ondernemer
humanisme 1. filosofische gedachtegang waarin de mens centraal staat
2. letterkunde en wetenschap tijdens de renaissance
humidevochtig
humusverteerde plantenresten
hydro-elektriciteitelektriciteit verkregen met behulp van stromend of vallend water

I
ideologieeen stelsel van samenhangende ideeën
ijstijdenperioden waarin de gemiddelde temperatuur enkele graden lager is, waardoor poolijs en het landijs zich uitbreiden
ijzeren gordijnscheiding tussen de communistische en de westelijke wereld
imam (Is) kalief bij Sjiïten (12e en 7e)
immigratiehet binnenkomen van een land om je er te vestigen
imperialismehet streven van een land naar macht in een ander gebied
importinvoer van buitenlandse productie
incarnatie verlichaming
incidentele inkomsteninkomsten die zich slechts zo nu en dan voordoen
individualismenadruk leggen op het individu
indoctrinatiesystematisch opdringen van een mening
industriede economische sector die zich bezig houdt met verwerken van grondstoffen met behulp van machines
industriële inertiehet verschijnsel dat een industrie op een bepaalde plaats blijft terwijl de oorspronkelijke vestigingsplaatsfaktor niet meer geldt
industriële revolutiesnelle ontwikkeling van de industrie door het gebruik van machines
inflatiewaardevermindering van het geld door prijsstijging
informele productieniet-geregistreerde productie (zelfvoorziening, vrijwilligerswerk, zwart werk)
infrastructuurbeperkte omschrijving: alle aan- en afvoerlijnen die een bedrijf nodig heeft om te kunnen functioneren. brede omschrijving: alle omgevingsfactoren die een bedrijf nodig heeft om te kunnen functioneren, dus naast wegen ook scholing van beroepsbevolking
ingerichte landschappeneen landschap met allerlei door de mens ingerichte elementen
inquisitie onderzoek, kerkelijke rechtbank
inrichtingselementenonderdelen van het landschap die door de mens zijn gemaakt
inspraakde mogelijkheid om mee te praten voor er een beslissing wordt genomen
intens. zelfverz. akkerb.vorm van akkerbouw waarbij boeren op een klein oppervlak met zeer veel arbeid hun producten verbouwen
interbellumperiode tussen de twee wereldoorlogen
interestbeloning voor het afstaan van geld
investerenhet vastleggen van geld in duurzame kapitaalgoederen
ionosfeerbovenste deel van de atmosfeer
irrigatiekunstmatige bevloeiing
Islam (Is) 'Overgave', het geloof van de moslims
isobaarlijn die punten met gelijke luchtdruk met elkaar verbindt
isolationismehet streven naar afzondering van de internationale politiek
isothermlijn die punten met gelijke temperatuur met elkaar verbindt

J
Jehova's getuigen sekte van het Christelijk geloof
Jeremia hoofdprofeet, boek O.T.
Jesaja hoofdprofeet, boek O.T.
Jezuïeten R.K. kloosterorde
Job Joodse tragedie, opgenomen in O.T.
jodenhoed (J) merkteken in de middeleeuwen m.b.t. Joden
Jom Kippoer (J) Grote Verzoendag, belangrijke feest dag
jonge gebergtengebergten veelal jonger dan 60 miljoen jaar, steil met scherpe pieken
jonge steentijdtijd waarin men fijn bewerkte stenen werktuigen gebruikte
juristenmensen, die zijn opgeleid in de rechts- en wetskennis

K
Kaåba (Is) Mekka, 'leeg huis'
kabinetsformateuriemand die een regering samenstelt
kalief (Is) opvolger, plaatsvervanger van Mohammed (Soennisme)
kami's geesten en goden volgens het Sjintoïsme
kapitaalproductiemiddelen of het geld daarvoor
kapitaalgoederenhulpmiddelen bij productie
kapitaalgoederengoederen waarmee je andere goederen kunt produceren
kapitaalintensiefmanier van produceren waarbij veel kapitaal wordt gebruikt
kapitalismestelsel waarbij de productiemiddelen in handen zijn van particulieren en waarbij wordt gestreefd naar een zo groot mogelijke winst
kapitalistiemand die met zijn eigen onderneming zo veel mogelijk winst probeert te maken
kardinalen priesters die uiteindelijk Paus kiezen
karma (H) lot
kartelsamenwerking tussen zelfstandige bedrijven
kasteloze (H) iemand die niet tot de kerk hoort (Paria)
kastenstelsel (H) systeem om in hindoeïsme maatschappij in te delen
Katharen 'zuiveren' die protesteren tegen uitwassen in de kerk
kathedraal kerk waarin bisschop zetelt (Kathedra)
keerkringenbreedtecirkels ten noorden en ten zuiden van de evenaar waartussen de zon loodrecht op aarde invalt
keppeltje (J) hoofdbedekking bij Joden
kernenergieenergie die vrijkomt bij het splitsen van atomen
kerstenen het 'maken' van Christenen
kettersmensen die het niet eens zijn met de officiële leer van de kerk
kibboesj (J) socialistische landbouwnederzetting
klaagliederen boek in O.T.
Klaagmuur (J) deeltje van de tempelmuur in Jeruzalem
klassegroep mensen die ongeveer even rijk zijn
klassieke oudheidtijd van de Griekse en Romeinse beschaving
kleigronddeeltjes kleiner dan 2/1000 mm
Kleine voertuig (B) stroming in Boeddhisme
klimaatgemiddelde weerstoestand berekend over een periode van 30 jaar
kloostergebouw waarin monniken of nonnen wonen
kluizenaar asceet
koers van vreemde valutade prijs waarvoor buitenlands geld wordt gekocht of verkocht
kolchozcollectief bedrijf in een communistisch land
koloniegebiedsdeel over zee
kolonistiemand die zich vestigt in een kolonie
koningerfelijke vorst
Koningen (J) boek m.b.t. geschiedenis van de koningen van Judea en Israël
koopkrachtde mate waarin je in staat bent goederen en diensten aan te schaffen
kopen op afbetalingkopen waarbij de betaling in termijnen plaatsvindt
kopen op krediet kopen waarbij de leverancier pas later het geld van de consument krijgt
Koranhet heilige boek van de Islam
kosten-batenafwegingbekijken wat iets kost, maar ook naar wat het uiteindelijk oplevert
Koude Oorlogniet gewapend conflict tussen de VS en de SU en hun bondgenoten
kredietkopen waarbij de betaling achteraf plaatsvindt
kringloophet voortdurend in elkaar overgaan van stoffen zodat er niets verloren gaat
Kronieken bijbelboek
kruistochttocht om het Heilige Land te veroveren voor het christendom
kwalitatieve hongerwanneer een persoon zeer eenzijdig voedsel binnenkrijgt
kwantitatieve honger wanneer een persoon te weinig voedsel binnenkrijgt
kwartaire sectorniet-commerciële dienstverlening

L
ladangvorm van zwerflandbouw waarbij te gebruiken stukken bos in brand worden gestoken
lagedrukgebiedminimum, gebied met stijgende lucht, veel bewolking, vaak regen
Lamaïsme (B) stroming binnen het Boeddhisme
landbouweconomische sector die zich bezig houdt met werken met planten, dieren en bomen, bestaat uit akkerbouw, veeteelt, tuinbouw en bosbouw
landbouwcoöperatiesamenwerkingsverband tussen boeren
landverhuizingemigratie en immigratie
landvoogdiemand die als plaatsvervanger van de vorst een land regeert
lavavloeibaar gesteente dat vanuit de aarde aan de oppervlakte komt
leekiemand die geen geestelijke functie bekleedt
leeneen stuk grond, een ambt of een recht dat iemand aan een ander in bruikleen heeft gegeven
leenheeriemand die een leen geeft
leenmaniemand die een leen krijgt
legendaverklaring van kleuren en symbolen
legendeverhaal over heiligen of Maria
Leger-des-Heils sociale stroming van het Christendom
lengteafstand van een plaats op aarde tot de nulmeridiaan
levering op kredietlevering waarbij de leverancier niet direct maar pas later het geld van de consument ontvangt
Leviticus derde boek van de bijbel
Lib. Joodse gemeente niet orthodoxe Jodendom-richting
liberalismestroming die streeft naar vrijheid op economisch, politiek en cultureel gebied
lichte industrieindustrie waarvan de grondstoffen en de producten licht zijn, vaak gelijk aan consumptiegoederenindustrie
lijfeigeneonvrije dienaar
liturgie dienst van orde (volgorde van de eredienst in de Katholieke kerk
loefzijdedie kant van een berg waar de wind vandaan komt
loonheffingloonbelasting en premies voor de volksverzekeringen die op het loon van de werknemer worden ingehouden
loonpeilde hoogte van de lonen
lössgrondsoort door de wind afgezet, in korrelgrootte uiteenlopend van 2/1000 mm tot 50/ 1000 mm
luchtdrukgewicht van de lucht uitgedrukt in millibar
Lutheranisme afsplitsing van de R.K.K. door Luther

M
maatschappelijke kostenproductiekosten die niet zijn inbegrepen in de verkoopprijs
Madonna 'Onze lieve vrouwe Maria'
magie tovenarij
magmavloeibaar gesteente onder de aardkorst
Mahatma (H) 'Grote Geest' bijnaam van M. Gandhi
Mahayana Boeddhisme (B)stroming in Boeddhisme
Mahdi (Is) de Islamitische messias
Maleachi kleine profeet
managementleidinggevende arbeid
managerleidinggevend persoon
mantra (H) heilige spreuk
Marcus de oorspronkelijke biograaf van Jezus van Nazareth
maritieme klimatenzie zeeklimaten
markt (abstract)het geheel van vraag en aanbod waarbij een prijs tot stand komt
markt (concreet)plaats waar goederen van eigenaar verwisselen en dus vrager en aanbieder samenkomen
marskramerrondreizende koopman
martelaar iemand die sterft voor zijn godsdienst
marxismerevolutionair socialisme van de volgelingen van Marx
massagoederengoederen die in bulk (los gestort) vervoerd kunnen worden
Mattheus een biograaf van Jezus van Nazareth
matze (J) ongezuurd brood
maximum1. zie hoge luchtdrukgebied
2. grootste waarde
mechanisatietoepassen van machines waarbij menselijke bediening nodig is
mechanische verwering verwering door verwarming (afkoeling), wigwerking van planten of ijs, er treedt geen verandering van het materiaal op
mediterrane vegetatieplantengroei die voorkomt in het Middellandse Zeeklimaat
Mekka (Is) heiligste stad in Islam
Mennonieten wederdopers; volgelingen Menno Simonsz. 1500 AD
menora (J) zevenarmige kandelaar
mercantilismeeconomische politiek die probeert met maatregelen zo veel mogelijk geld in het land te krijgen
meridiaanhalve cirkel van noordpool tot zuidpool
mesosfeeronderdeel van de atmosfeer
messianisme geloof in komst messias of verlosser
meteorologenweerkundigen
metropoolmiljoenenstad die alle stedelijke functies in zich verenigt
middeleeuwen periode tussen ongeveer 500 en 1500
middellandse zeeklimaatzeeklimaat met droge zomers
middenstandklasse tussen de arbeiders en de welgestelde burgerij
migrantenmensen die ergens anders gaan wonen
migratieverhuizing
migratiesaldo verschil tussen aantal vertrekkers en aantal vestigers
mijnbouw winning van delfstoffen
milieuaangetaste en bedreigde leefomgeving (dagelijks taalgebruik)
miljoenennota een totaal overzicht van ontvangsten en uitgaven van de overheid
minaret (Is) gebedstoren bij moskee
Minderbroeders kloosterorde
minerale bronnenpost-vulkanisch verschijnsel, heet grondwater lost makkelijk mineralen op en heeft daarom bijzondere kwaliteiten
minima1. zie lage luchtdrukgebieden
2. mensen die weinig verdienen
minister-presidentpremier of voorzitter van de ministerraad
ministerraadkabinet, vergadering van de ministers
mis dienst in de R.K.kerk
missiezending door katholieken
modaal inkomen denkbeeldig gehuwde werknemer met 2 kinderen, die een inkomen verdient net beneden de grens van het ziekenfonds
modern imperialismeimperialisme waarbij grondstoffen en afzetgebieden en kolonies heel belangrijk zijn
moheel (J) besnijder
moksja (H) bevrijding
Mokum (J) de plaats Amsterdam
monarchiebestuur door een vorst
monniken volgers van een religieuze orde
monocultuurhet voortdurend verbouwen van één product
monopolierecht of macht om iets alleen te verkopen
monotheïsmegodsdienst met één god
Mormonen sekte die verwant is aan het Christendom
moskee (Is) Islamitische plaats van samenkomst
moslimIslamiet
muiterijgewapend verzet van militairen tegen hun meerderen
multinationale ondernemingonderneming met vestigingen over de hele wereld
mummie gebalsemd lichaam
mythen sprookjes met godsdienstige betekenis

N
naamloze vennootschap (nv)onderneming met aandelen
nat. bevolkingsbewegingbevolkingsontwikkeling als gevolg van verschil tussen geboorte en sterfte
natiegroep mensen die binnen de grenzen van één staat woont
nationaal inkomen de optelsom van alle inkomens in een land in een jaar
nationaal socialismede Duitse vorm van fascisme
nationaliserenvan particulier bezit staatsbezit maken
nationalismehet streven van een volk naar een vrije staat, de overtuiging dat het eigen volk beter is
natuuréén van de drie productiefactoren die o.a. grondstoffen, vestigingsplaats en energie biedt
natuurk. aardrijkskundefysische geografie, bestudeert alleen de natuurlijke elementen
natuurlijke groeiwanneer geboorte hoger is dan sterfte
natuurlijke zonesaardgordels gekenmerkt door een bepaalde natuurlijke vegetatie
natuurrechtrechten die voor alle tijden en alle plaatsen gelden
nazinationaal socialist
Nebiin (J) de profeetboeken in de Tenach
nederzettingverzameling woningen en andere gebouwen
nederzettingspatroonvorm van de nederzetting
neerslagwater dat in vaste of vloeibare vorm uit de dampkring op aarde neer- slaat
netto inkomeninkomen waarbij de te betalen belastingen en sociale premies al van afgetrokken zijn
NIBUDNationaal Instituut voor Budgetvoorlichting
niet-belastingontvangsten inkomsten voor de overheid naast de belastingen en de sociale premies (bijv. aardgas, boetes)
niet-comm. dienstverlening dienstverlenende instellingen die geen winst willen maken zoals bijv. onderwijs
Nieuwe Testament een nieuwe getuigenis, tweede helft van de Bijbel
nirvana (H) het paradijs in de zin van het Hindoeïsme
nomadenmensen die door hun bestaanswijze geen vaste woonplaats hebben
nonvrouw die in een klooster woont
noordelijk halfrondhelft van de aarde tussen de evenaar en de noordpool
noorderbreedte afstand tot de evenaar op het NH
noordpoolbovenste uiteinde van de as door de aarde
nul-meridiaanmeridiaan die over Greenwich loopt
Numeri 'Nummers', een van de vijf boeken van de Thora

O
oecumene (Chr.)gemeente, samenwonen
offersdat wat je aan de goden geeft: reuk-, slacht- en brandoffer
officiële werkloosheid werkloosheid die bij het arbeidsbureau is geregistreerd
omzetbelastingbelasting die de ondernemer moet afdragen over de toegevoegde waarde van zijn productieproces
onaanraakbaren (H)paria's, laagste kaste
onbezielde energieenergie die niet geleverd wordt door mens of dier
ondernemeriemand die een bedrijf bezit of leidt
onderwereldlett. wereld onder de zichtbare wereld; Rijk van Hator (E) en Hefaistos
onrein (H.I.J.)niet religieus geoorloofd
ontkerkelijkinghet afnemen van het kerkbezoek
ontwikkelingshulp hulp van de westerse landen aan ontwikkelingslanden (het streven is om 1% van alle inkomsten te schenken aan ontwikkelingslanden)
ontwikkelingslandland waarin de landbouw en de industrie nog niet zo ontwikkeld zijn als in gendustrialiseerde landen
ontwikkelingspeilkennis aanwezig bij een groep of bij individuen
ontwikkelingssamenwerking het helpen van landen die het minder goed hebben dan wij, door de Nederlandse overheid
Onze Vadergebed, staat in N.T. (Mt.)
oorspr. plantengroeiplantengroei zoals die was voor het ingrijpen van de mens
oosterlengteafstand tot de nulmeridiaan, betreft een plaats ten oosten van nulmeridiaan
Oosters-orthodoxe kerkRussische, Servische of Griekse conservatieve kerk
oppervlaktewaterwater opgeslagen in rivieren en meren
orakel van Delphitoekomstvoorspeller in Griekse mythologie
ordekloosterorde, bv. Dominicanen en Franciscanen
orthodoxrechtzinnig; streng in de godsdienst
oude steentijdtijd waarin men ruw bewerkte stenen als werktuigen gebruikte
Oude TestamentOude Overeenkomst, Tenach, eerste helft van de Bijbel
oudheidperiode tussen de uitvinding van het schrift en de val van het Romeinse Rijk
overdrachtsinkomensinkomens waarbij er geen direct aanwijsbare tegenprestatie tegenover staat (bijv. werkloosheidsuitkering)
overgangsritenrites de passage, godsdienstig voorgeschreven handelingen
overheidrijk + provincies + gemeenten
overheidsontvangsten belastingen, soc. premies en niet-belastingmiddelen
overproductiemeer producten vervaardigen dan er verkocht worden
overzichtskaartenkaarten van een bepaald gebied
ozonlaaglaag in de atmosfeer waarin ozon veel voor komt, ozon beschermt mensen tegen gevaarlijke UV-stralen

P
Paasfeest (Chr)feest van de opstanding van Jezus uit de dood (N.T.)
paaslam (Chr)Lam resp. Jezus (O.T. en N.T.)
pacifismeveel overhebben voor vrede
pagode (B)tempeltoren in Z.O. Azië
Palmzondag (Chr)intocht van Jezus in Jeruzalem (N.T.)
Paradijs (J.Chr.I.)tuin der lusten, hof van Eden (gen.)
parallelbreedtecirkel
paria's (H)haria's; onaanraakbaren; untouchables; 'laagste vorm van menselijk leven' buiten de kasten
parlementvolksvertegenwoordiging
parlementaire democratiestelsel waarbij het volk een volksvertegenwoordiging kiest die de regering controleert
parochierooms-katholieke kerkgemeente
Parthenontempel van Zeus op de Akropolis (Gr. mythologie)
Partij van God (I)Hezbollah; orthodoxe sjiïtische sekte (Afsplitsing)
Pasen (Chr)Chr. feestdagen (2) opstanding van Jezus uit de dood
passaatconstant waaiende wind van subtropisch maximum naar tropisch minimum
patriarch (Chr.J.I.)aartsvader; Abraham, Izaak; Jakob
patriciërsmensen uit voorname families
paus (Chr)hoofd van de R.K. kerk; opvolger van Petrus
pedagoogopvoedkundige
pelgrimbedevaartganger
pelgrimsoordplaats van bedevaart; Lourdes; Fatima; Chestochowa
periodieke inkomstenvast terugkerende inkomsten zoals maandsalaris, kinderbijslag enz
Pesach (J)Joods feest ter herinnering van Exodus uit Egypte
PIN-code geheime code, waarmee een cliënt o.a. geld kan opnemen uit een geldautomaat of waarmee hij direct kan betalen
Pinksteren (Chr)Chr. feest; uitstorting van de Heilige Geest
Pinkstergemeentesekte in Christendom (Prot); afsplitsing
piramidebouwwerk in Egypte; plaats van begrafenis van Farao
planeconomieeconomie die door de staat wordt geleid met meerjarenplannen
plantagesgrote landbouwondernemingen in (sub)tropen waar men producten voor de wereldmarkt verbouwt
platenonderdelen van de aardkorst, ook schollen genoemd
plooidalendalen die ontstaan door opheffing van delen van de aardkorst
plooiruggenbergen die ontstaan door opheffing van delen van de aardkorst
poedja (H)religieuze handeling; gebed
pogrom (J)vervolging, uitmoording van Joden in Oost-Europa
polair maximumhoge luchtdrukgebied dat rond de polen ligt
polis1. Griekse stadstaat, 2. bepalingen die bij een verzekering horen
politiekde manier waarop mensen een gebied besturen
politiek systeemmanier waarop een land bestuurd wordt
polygamiehuwelijk van een man met meer vrouwen
polytheïsmegodsdienst met meer goden
poolcirkellijn van 66.5 graden noorderbreedte en zuiderbreedte
poolklimaatklimaat met zomertemperaturen beneden 0 C
poolwindwind van polair maximum naar subpolair minimum
predestinatieleer (C.H.J.I.)voorbeschikkingsleer: "Je lot ligt vast"
predikant (Chr)voorganger in de kerk; legt de schrift (bijbel) uit
Predikerboek in O.T.; begin van Ethiek (normen en waarden)
Predikheren (Chr)kloosterorde, Dominicanen
prehistorieperiode waaruit geen geschreven bronnen bekend zijn
premieperiodieke betaling voor verzekering
presidentstaatshoofd van een republiek
pressiegroepgroep mensen die druk uitoefent op het bestuur om zijn belangen te behartigen
priesteringewijde in de religieuze handelingen
primaire sectorlandbouw en visserij
primitieve zelfverzorgende landbouwzwerflandbouw vorm van akkerbouw waarbij men delen van bos platbrandt om deze te gebruiken als akkers
privatiserenoverheidsinstelling wordt particulier bedrijf
privilegesvoorrechten
producerenvoorzien in de bevrediging van behoeften
productie in ruime zin alles wat in de bevrediging van behoeften voorziet
productie in enge zinproductie door de bedrijven of overheid
productiefactoren factoren die productie mogelijk maken: natuur, arbeid en kapitaal
productiegoederenzie kapitaalgoederen
productiemiddelenkapitaalgoederen; hulpmiddelen bij productie
profeetafgezant van God, Allah of Jahwe, om boodschap door te geven
progressiefvooruitstrevend
proletariaatklasse van bezitlozen
propagandapolitieke reclame
protectiebescherming van de eigen productie, meestal door invoerrechten
protestantenmensen die zich losmaakten van de rooms-katholieke kerk
provisiebedrag dat in rekening wordt gebracht voor het omwisselen van buitenlands geld
psalmenboek in O.T.; godsdienstige poëzie (David)

Q

R
Raad van Statehoogste adviesraad van de regering
rabbi, rabbijn (J) geestelijk leider in de Joodse religie
racismeopvatting dat het ene ras beter is dan het andere
radicaalstrevend naar ingrijpende veranderingen
Ramadan (Is) vastenmaand
Ramayana (H) Heilig boek in het Hindoeïsme
rasgroep mensen met gemeenschappelijke lichamelijke kenmerken die erfelijk zijn
reactionairterugwillend naar het verleden
realismestroming in de beeldende kunst die het onderwerp natuurgetrouw wil weergeven
referendumvolksstemming
reformatie (Chr) hervorming
regentenbestuurders die uit een klein groepje voorname families komen
regeringhoogste bestuur van een land
regiemschommelingen in de waterafvoer van een rivier in de loop van een jaar
reikwijdtemaximale afstand die een klant bereid is af te leggen om van een dienst gebruik te maken
reïncarnatie (H) hergeboorte
relatieve afstandafstand gemeten in reistijd
reliëfhoogteverschillen in het landschap
relikwie (R.K., Isl) overblijfsel van een heilige
renaissanceperiode in de cultuur waarin men de klassieke oudheid navolgde
renoverenopknappen van verouderde huizen
rentebeloning voor het afstaan van geld
republiekeen staat zonder een vorst
restaurerenhet in oorspronkelijke staat brengen van oude gebouwen
revisionismeherziening van de leer van Marx
revolutieplotselinge ingrijpende verandering in een samenleving
Richteren (J) het boek der Rechters. (O.T.)
ridderiemand die wegens dappere daden tot ridder geslagen is
rijksdagDuitse parlement
rijkskanselierDuitse minister-president
rite godsdienstige handeling, ritueel
rituele slacht (Is) godsdienstig offer van dieren
romantiekstroming in de cultuur die is gebaseerd op het gevoel
Romeinen (Chr) boek in het Nieuwe Testament, bijna geheel geschreven door Paulus
rompgebergteoud, dus afgesleten, laag gebergte
rood staan meer uitgeven dan je rekening toestaat
roofbouwzodanig gebruik van omgeving dat die verwoest wordt
rooms-katholiekiemand die behoort tot de kerk van Rome
ruilvoetverhouding tussen de waarde van de export en de waarde van de import
Russisch Orthodoxe kerk afsplitsing van de R.K. kerk

s
Sabbat (J) vrije dag van Joodse godsdienst
sacramenten (Chr)heilige handelingen (R.K.:7)
sageoud verhaal met een kern van waarheid
salarisbeloning voor het werken in loondienst
saneringherstel van oude stadswijken
Sanhedrin (J) parlement in Joodse staat
Satan (Chr) duivel
satellietstaatstaat die afhankelijk is van een ander land
savannetropisch grasland met verspreide boomgroei
sawa'sgeïrrigeerde rijstvelden
schaalverhouding tussen een afstand op een kaart en diezelfde afstand in werkelijkheid
schepenenrechters en bestuurders van een zelfstandige stad
scheppingsmythe sprookje m.b.t. wording van de wereld
schoutvoorzitter van de schepenen
schuldenlastdoor het vele lenen van de ontwikkelingslanden hebben ze veel lasten aan rente en aflossing te betalen
schuttersburgerlegertje van een stad
sectorenindeling van de economische bedrijvigheid in vier delen
secularisatieafnemen van de invloed van de kerk op de samenleving
secundair bosbos dat terugkeert nadat oorspronkelijk tropisch bos is verdwenen
secundaire sectorindustrie, bouwnijverheid en openbare nutsbedrijven
sedimentatieafzetting
segregatieruimtelijke scheiding van groepen mensen naar ras, leeftijd, inkomen etc
sekte afsplitsing, splinter van een hoofdgodsdienst
semi-aridehalf droog
Sikhs religie tussen Islam en Hindoeïsme
Sjia (Is) partij
Sjiïet (Is) aanhanger van de Sjia
Sjintoïsme hoofdreligie van Japan, Autochtone godsdienst
sjofar (J) ramshoorn
slaafonvrij mens
slenkdeel van de aardkorst dat naar beneden is gezakt
sneeuwgrenslijn waar vanaf de sneeuw zelfs in de zomer blijkt liggen
sociaal-democratensocialisten die gelijkheid willen bereiken via het parlement
sociale segregatiescheiding van groepen naar sociale klasse
sociale structuuropbouw van de samenleving in groepen
sociale uitkering inkomen voor m.n. zieken, werklozen en ouderen
sociale voorzieningeninstellingen om de zwakkeren in de samenleving te steunen
sociale wetgevingwetten om de zwakkeren in de samenleving te steunen
socialismestroming die streeft naar economische gelijkheid
soennieten (Is) grootste religieuze groepering binnen Islam
soera (Is) hoofdstuk in de Koran
soevereineigen baas in eigen gebied
soevereine staatonafhankelijke staat
soevereiniteitopperste macht, onafhankelijkheid
sovjetraad in het communistische Rusland
specerijenscherpe kruiden
specialisatie toeleggen op één activiteit
speculerengokken op de beurs
spreidingmanier waarop bewoners over een land zijn verdeeld
Spreuken wijsheidsliteratuurboek O.T.
staatgebied met grenzen en een eigen bestuur
staatsbladblad waarin wetten en regels worden bekendgemaakt
staatsgreeppoging om met geweld de macht in handen te krijgen
staatsonthoudingde staat bemoeit zich weinig met de economie
staatsschuldschuld van de overheid omdat ze meer uitgaf dan ontving
staatssecretarisonderminister
stadnederzetting met wat meer inwoners, met een stedelijk uiterlijk en met typische stedelijke functies
stadhouderplaatsvervanger van de vorst in een gewest
stadsrechthet recht van een stad op eigen bestuur en eigen rechtspraak
stadstaateen staat bestaande uit een stad en het stuk land er omheen
standgroep mensen met eigen voorrechten
Staten-Generaallandelijke vergadering van de standen, later volksvertegenwoordiging
statenbondeen vereniging van onafhankelijke staten
Statenvertaling 1638 vertaling O.T. en N.T. in het Nederlands
stedelijke functiestaken van de stad, alles behalve landbouwfunktie
steppehalfwoestijn, gebied met verspreide grasgroei
steppeklimaatklimaat met minder dan 400 mm neerslag
sterfte-overschotwanneer sterftecijfer hoger is dan geboortecijfer
sterftecijferaantal sterfgevallen per 1000 mensen per jaar
stoepa (B) tempel, symbool voor Boeddha
stratosfeeronderdeel van de atmosfeer
stroomgebiedgebied dat afwatert op een rivier en zijn zijrivieren
stukgoederengoederen die per krat, kist , vat, baal of container verpakt en vervoerd worden
subpolair minimumlage luchtdrukgebied rond de 60 graden NB en ZB
subtropisch maximumhoge luchtdrukgebieden rond 30 graden NB en ZB
suburbanisatietrek van stad naar de omliggende randgemeenten
symbool beeldtaal
synagoge (J) plaats van samenkomst, 'schul'

T
tabernakel (J) heilige tent van de Joden, met daarin de ark
taiganaaldwoud
Talmoed (J) 'Leer', verzameling van wetten en jurisprudentie
technologietoegepaste wetenschap
tempelgebouw waar goden vereerd worden
temperatuurfactorendingen die de temperatuurhoogte in een bepaald gebied beïnvloeden
Tenach (J) Tora; Nebiim; Chetubim
terreuronrechtmatig gebruik van geweld
tertiaire sectoreconomische sector die diensten verleent, bijvoorbeeld handel, verkeer, banken en overheidsdiensten
thematische kaartenkaarten over een bepaald onderwerp
theocratie regering door een kerk
thermo-elektrische centralefabriek waarin met behulp van warmte, opgewekt door de verbranding van gas, olie etc. stroom wordt gemaakt
tijdzonezone waarin dezelfde tijd wordt gehanteerd, overeenkomend met 15 lengtegraden
toegevoegde waardeverschil tussen verkoopopbrengst en alle inkopen van een ondernemer bij andere bedrijven
Tora (J) de wet
Toren van Babel Ziggoerat te Babel
totalitaire staatstaat met één partij en één ideologie die doordringt op alle terreinen van de samenleving
tropengebied tussen de keerkringen
tropisch klimaatklimaat waarin de temperatuur altijd hoger is dan 18 graden en waarin veel neerslag valt
tropisch minimumlage luchtdrukgebieden rond de evenaar
tropisch regenwoudoorspronkelijke plantengroei in tropen
tropopauzeonderdeel atmosfeer, grens tussen troposfeer en stratosfeer
troposfeeronderste luchtlaag van atmosfeer, laag waarin zich alle weersverschijnselen voordoen
trustsamensmelting van ondernemingen
tsaarRussische keizer
Tweede Kamerdeel van het Nederlandse parlement

U
uitgavensoorten drie soorten van uitgaven: dagelijkse uitgaven, vaste lasten, reserveringsuitgaven
uitgavenstaatstaat waarop alle uitgaven worden genoteerd
uitzendbureaubureau waar werkgevers tijdelijk aan personeel en werknemers tijdelijk aan werk kunnen komen
ultraviolette stralen (UV)onzichtbare zonnestralen die schadelijk zijn voor de mens maar die door dampkring worden opgevangen
urbanisatieverstedelijking, trek van platteland naar de stad

V
Vagevuur (Chr) purgatorio; zuiveringsvuur
vakbondvereniging van arbeiders die hetzelfde vak hebben
valutageldsoort van bepaald land
variabele kosten kosten die veranderen als de productie in omvang verandert
vaste kostenkosten onafhankelijk van de productieomvang (bijv. loonkosten)
Vaticaanstad (Chr) staat in de stad Rome, zetel van de R.K. kerk
vazaliemand die trouw heeft gezworen aan een heer
veda's (H) heilige boeken van het Hindoeïsme
veengrondgrond die voor het grootste deel bestaat uit plantenresten
veeteelthet houden van vee
veiligheidsraaddagelijks bestuur van de Verenigde Naties
Verbond (J) overeenkomst (Berit) tussen Abraham en Jahwe
verborgen werkloosheidniet bij het arbeidsbureau geregistreerde werkloosheid
verbruiksgoederenzie consumptiegoederen
vergelijkend warenonderzoekonderzoek naar prijs en kwaliteit van producten door consumentenorganisaties
vergrijzing het ouder worden van mensen, waardoor het aantal werkenden afneemt
verhangverval per kilometer
verkoop op rekening levering op krediet
verlichtingperiode in de cultuurgeschiedenis waarin de nadruk lag op het verstand
verstedelijkingzie urbanisatie
vervalhoogteverschil tussen twee plaatsen aan een rivier
verweringhet uiteenvallen van gesteente onder invloed van weer en planten
verwerkende industrieindustrie die van halffabrikaten eindproducten maakt
verzekering bescherming tegen de financiële gevolgen van risico's
verzekeringsagentdeskundige op het gebied van verzekeringen
verzekeringspolisbewijsmiddel van de verzekeringsovereenkomst
verzekeringspremieperiodiek te betalen bedrag om een bepaald risico af te wentelen op verzekeringsmaatschappij
verzorgingsniveauomvang en kwaliteit van de dienstverlening
verzorgingsstaateen samenleving waarin de overheid met sociale wetten zorgt voor alle mensen
vestigingskolonieoverzeese gebiedsdelen onder Europees bestuur met als functie vestigingsgebied voor Europeanen
vestigingsoverschotverschil tussen het aantal mensen die ergens komen wonen en het aantal mensen die vertrekken
vestigingsplaatsfactorenredenen die van belang zijn bij de keuze van een bedrijf om zich ergens te vestigen
vetohet recht om in je eentje een besluit tegen te houden
Via Dolorosa (Chr) Route die Jezus aflegde te Jeruzalem voor zijn kruisiging
Vier Waarheden (B) De vier pijlers van het Boeddhistische denken
Vijf Zuilen (Is) De vijf pijlers van het Islamitische denken
VikingNoorman
volkengroep mensen die zich een eenheid voelt
volksgodsdienst godsdienst die vooral de massa kan bekoren. (primitief, veel symbolen en kleur.)
volkssoevereiniteithet recht van een volk om eigen bestuurders aan te stellen
vorsterfelijke bestuurder
vreedzame coëxistentiein vrede naast elkaar bestaan
vreemde valutabuitenlands geld
vrijwilligerswerkarbeid waar geen enkele vergoeding tegenover staat (of uitslui- tend kostenvergoeding)
vroedschapraad die het stadsbestuur advies geeft
vruchtbaarheidbeschikbaarheid van voedsel in de bodem
vulkaanberg ontstaan rond een krater, opgebouwd uit vulkanisch materiaal

W
waardetoevoeging het tijdens productieproces een waarde krijgen dan daarvoor
waardevermindering het door gebruik minder waard worden van productiemiddelen
wadidroge rivierbedding
waterscheidinggrens tussen twee stroomgebieden
weertoestand van de dampkring op een bepaald moment op een bepaalde plaats
welvaart het in staat zijn om meer behoeften te kunnen bevredigen
wereldoorlogoorlog waar een groot deel van de wereld in betrokken is
wereldstadzie metropool
werkgeversaandeeldat deel van de sociale lasten die door de werkgever betaald moeten worden
westenwindenmeest voorkomende winden in de gematigde zone
westerlengteafstand tot de nulmeridiaan, aan de westzijde
Wet Gelijke Behandeling wet die voorschrijft dat in werksituaties mensen niet ongelijk behandeld mogen worden vanwege ras, geloof of geslacht
Wet op het Minimumloonwet die voorschrijft dat werkgevers geen lager loon mogen betalen dan een bepaald minimum
wethouderbestuurder van een gemeente
wighet verschil tussen de loonkosten voor de werkgever en het nettoloon
wijsgeeriemand die nadenkt over belangrijke problemen van het leven
winstbeloning voor het ondernemersrisico
Winti Surinaams Volksgeloof
witte steenkoolvallend of stromend water
woestijnklimaatklimaat met minder dan 200 mm neerslag
wonderen niet empirisch te controleren gebeurtenissen; bovenaardse gebeurtenissen

X

Y
yin yang (H) symbool; de donkere (vrouwelijk) en lichte (mannelijk) komma vormen samen een cirkel
yoga (H) leer van oefening, evenwicht

Z
zalving ritueel in o.a. R.K. kerk d.m.v. olie
Zam zam (Is) bron te Mekka (Hagaren, Ismaêl)
zandgronddeeltje groter dan 2/1000 mm
zeeklimaatklimaat met wintertemperatuur boven -3 C, met zomertemperatuur beneden 18 C, koele zomers en zachte winters
zeestroomverplaatsing van zeewater, meestal veroorzaakt door de wind
zelfbeschikkingsrechthet recht van een volk om een eigen staat te stichten
zelfverzorgende veeteeltvorm van landbouw waarbij men zich in leven houdt door het houden van vee
Zen boeddhisme stroming in het Boeddhisme
ziggoerat trappyramide, Mesopotamië
zionismehet streven naar de stichting van een joodse staat in Palestina
zonden (Chr)overtredingen m.b.t. Ex 20, Deut.5
zonnegod zon als God; natuurgodsdienst
zonshoogtede afstand van de zon tot de horizon
zuidelijk halfrondgebied tussen de evenaar en zuidpool
zuiderbreedteafstand van een plaats tot evenaar op het zuidelijk halfrond
zuidpoolonderkant van as waar aarde om draait
zuilengodsdienstige en politieke groeperingen die ieder hun eigen media en organisaties kennen
zware industrieindustrie die zware en omvangrijke grondstoffen verwerkt
zwart werkwerk waar geen belastingen en sociale premies over wordt betaald
zwarte circuitbetaald werk in de informele sector; over deze betaling wordt geen belasting of sociale lasten betaald
zwerflandbouw zie 'primitieve zelfverzorgende landbouw'

Voor het laatst bijgewerkt op 11-10-2000
door Philip van Egmond